Autorijden vereist veel aandacht…onder bepaalde omstandigheden

Denkt u dat uw hersenen tijdens het autorijden niet veel aan het werk zijn? Denk eens terug aan uw eerste lessen…toen u de auto met moeite in de juiste baan kon houden als de instructeur tegen u praatte. Natuurlijk, na enige oefening ging dit wel beter en alles lijkt daarna meer automatisch te gaan. En dat is inderdaad ook zo: het brein vervalt in een automatische routine zodat er kostbare (bewuste) aandacht vrijgemaakt kan worden voor andere zaken. Zoals het praten over een moeilijke presentatie die u morgen moet geven, tijdens het autorijden.

U merkt het vooral dat autorijden aandacht kost als u bijvoorbeeld op een zonnige dag met uw medepassagier aan het praten bent, over die presentatie van morgen. Omdat u enthousiast bent over deze presentatie praat u veel en uw medepassagier ook. Plotseling verandert het weer en komt u terecht in een onweersbui. In enkele seconden begint het erg hard te regenen. Ineens bevindt u zich ook in een drukke verkeerssituatie omdat vele auto’s hun snelheid drastisch verlagen. Wat doet u? U stopt met praten, beide handen aan het stuur nu en u zet de regenwissers op een hogere snelheid. Uw gesprek is ineens nauwelijks nog gaande. Waarom? Als uw brein dan toch niet aan het werk is tijdens het autorijden, dan kan het toch rustig net zo enthousiast het gehele gesprek vervolgen? Maar dat gebeurt juist niet. Kennelijk vraagt de nieuwe situatie al uw aandacht op. Uw bewuste aandacht. U moet deze beperkte aandachtscapaciteit nu verdelen tussen veilig rijden en een gesprek voeren. Nu moet u goed om u heen kijken, de auto’s voor u goed in de gaten houden omdat er nu veel minder tijd is om snel en goed te reageren. Dit vreet aandacht, dus aandacht voor nieuwe ideeën over uw presentatie is er niet of nauwelijks.

Een belangrijke les hierboven: aandachtscontrole is vooral nodig als je niet meer op je automatische piloot kan vertrouwen. Het grootste voordeel van een automatische piloot is energie-efficiency en betrouwbaarheid: het doet dingen zeer snel en betrouwbaar op een bepaalde vaste manier. Het grootste nadeel van de automatische informatieverwerking is het tegendeel: het gebrek aan flexibiliteit. Het staat namelijk geheel vast hoe je gaat reageren. Dus als de omstandigheden snel veranderen, dan kan je automatische piloot daar niets mee. Dán heb je je bewuste aandacht nodig die kan bijsturen. En dát kost veel energie en moeite.


Aandacht en alles kunnen zien tijdens het autorijden

Wanneer u rijdt denkt u alles te zien op uw weg. U schept wel eens op tegen medepassagiers dat u nog nooit een ongeluk hebt gehad. U bent ervan overtuigd dat u vrijwel alles ziet om u heen tijdens het rijden. Maar stel u eens voor dat u in een stad rijdt met vele rotondes. En bij het naderen van de zoveelste kijkt u snel naar links en dan naar rechts. Er zit geen auto voor u maar u ziet wel dat er een auto van rechts aan komt rijden. Uw aandacht wordt naar deze auto getrokken omdat het niet helemaal zeker is of hij wel gaat stoppen. Maar u heeft al van tevoren automatisch besloten rechtdoor te gaan op deze rotonde. Net als u iets meer gas wilt geven de rotonde op te rijden en rechtdoor te gaan klinkt er een ijselijke kreet ‘pas op’ van uw medepassagier. In een reflex trapt u op de rem, net op tijd om een auto van links voor u langs te zien gaan. U beseft ineens dat u deze wagen niet gezien had! Een paar seconden daarvoor had u hem nog niet eens gezien. Maar wetenschappelijk gezien kan dit niet: de rotonde is plat, het overzicht is goed, u kunt zelfs de tegenliggers recht tegenover zien aankomen. Hoe kan het dan dat u deze wagen niet zag?

Nou, u zág hem vast en zeker wel maar u heeft hem niet opgemerkt. Op uw netvlies is deze auto van links vast en zeker verschenen. Binnen de enkele seconden dat u de beslissing nam de rotonde op te rijden, was er geen tijd om plotseling uit het niets een auto te laten komen. Die auto was er namelijk al, komende van links. Als uw ogen goed zijn, dan had u deze auto echt al wel op uw netvlies, en als het zo zou zijn dat uitsluitend uw zien belangrijk is tijdens het autorijden, dan was u al lang voor deze wagen gestopt. Maar visuele waarneming, of ‘zien’ is een hersenproces. Het beeld namelijk dat op uw netvlies valt moet eerst door de hersenen verwerkt worden vóórdat u er iets mee kan doen. En voor deze verwerking is in een iets later stadium aandacht nodig. Maar deze aandacht ging geheel op aan de aankomende auto van rechts. Omdat u graag zo snel mogelijk rechtdoor de rotonde wilde nemen, zonder al teveel vertraging, heeft u zich vooral op de auto rechts gericht. Automatisch aannemende dat die wagen de grootste bedreiging voor u kon zijn (als ie niet zou stoppen). Deze betekenis of interpretatie heeft u niet in enkele milliseconden gegeven aan de auto van links. Mogelijk heeft u razendsnel berekend, gepland, aangenomen dat deze wagen wel naar rechts zou afbuigen en de rotonde zou verlaten. Dus had u het gevaar van die kant automatisch lager ingeschat zodat alle aandacht kon gaan naar de auto van rechts.

Door deze razendsnelle (automatische) berekeningen, verwachtingen van uw hersenen, in combinatie met het trekken van uw aandacht door een andere gebeurtenis, merkte u de auto links niet (meer) op. Ondanks het feit dat u wel degelijk deze auto op uw netvlies had, waarschijnlijk zelfs de hele tijd, weliswaar in uw ooghoeken maar toch. Maar…bij onvoldoende aandacht wordt dit beeld niet verder verwerkt en worden er geen acties op ondernomen. Dit is de hoofdreden waarom er ongelukken ontstaan: we zien namelijk niet met onze ogen maar met onze hersenen en met name via onze berekeningen c.q. verwachtingen. Met andere woorden: we zien via ons aandacht systeem. In feite zien wij wat wij verwachten te zien. Daarom is het belangrijker te testen op uw aandacht systeem dan op uw gezichtsscherpte, als het gaat om veilig autorijden. Zelfs bij minder gezichtsscherpte zou de auto van links opgemerkt zijn bij een goed functionerend aandachtssysteem.

Een interessant fenomeen wat er alles mee te maken heeft is zogenaamdeveranderingsblindheid, in het Engels ‘change blindness’ genoemd. Er zijn hele leuke Youtube filmpjes over. Het is het fenomeen dat wij veranderingen in ons aandacht systeem niét opmerken, tenzij dit benadrukt wordt door zogenaamde bewegingsdetectoren. Met name de experimenten met foto’s die duidelijk verschillen van elkaar zijn berucht en fascinerend. Neem 1 foto en photoshop deze en voeg er iets aan toe, iets gewoons (dus niet een flinke kras of een vlek erdoor). Vervolgens laat je op je computerscherm direct na elkaar de beide foto’s zien waarbij je ervoor zorgt dat er een zogenaamd ‘masker’ tussen de beide foto’s gezet wordt. Op het moment dat je de 1e foto niet meer laat zien, dus laat verdwijnen zet je een zwart scherm ervoor. Dat duurt maar heel even. Vervolgens wordt dit scherm verwijderd en het eerste wat je ziet is de 2e foto. Bij de juiste snelheid van het inzetten van het zwarte scherm en het daarop verschijnen van de 2e foto zul je géén verschillen opmerken tussen beide foto’s! Terwijl de beide foto’s toch overduidelijk verschillend zijn! Geloof je dit niet? Zoek op Google naar change blindness en doe deze foto-experimenten. Je zult versteld staan en het is ook heel leuk je familie of vrienden dit fenomeen te laten zien. Ze zullen je in eerste instantie niet geloven. Ze zullen daarna ook niet kunnen geloven dat ze de overduidelijke verschillen tussen 2 foto’s niet hebben opgemerkt!

Een verklaring voor veranderingsblindheid wordt op Wikipedia als volgt gegeven: er gaat meer aandacht uit naar bepaalde delen van een plaatje zodat andere delen niet worden opgemerkt. Echter, dit is wat ongenuanceerd en vaag. Wat is ‘meer’ aandacht? Betekent dat in het geval van die 2 foto’s er meer aandacht uit gaat naar andere details op die foto, zodat je gewoonweg de duidelijke verschillen niet ziet of pas later ziet? Ik denk het niet. Er gaat niet méér aandacht naar andere delen van de foto…sterker nog…ook de plek waar het verschil zit wordt gewoon door jou gezien en verwerkt, maar je ziet het dan alsnog niet.

Een verschil kunnen opmerken vereist een vergelijking kunnen maken. Doordat er een zwart scherm tussen beide foto’s wordt geplaatst, vindt er 1 iets niet plaats: beweging. Ons waarnemingssysteem is dusdanig gemaakt dat bewegingen ontdekken het meest belangrijke is. Als er geen beweging in ons visuele beeld zit, zien we dit ook écht niet. De reden dat wij een stilstaand voorwerp zien is omdat onze ogen constant het beeld iets doen bewegen door middel van saccades, snelle en onbewuste kleine oogbewegingen. Daardoor blijven we een stilstaand iets zien. Staar maar eens naar de tegeltjes in je wc als je er enige tijd op zit en focus dan op een kruispunt van die tegeltjes. Probeer niet teveel met je ogen te knipperen (dat ververst het beeld). Je zult dan merken dat strepen en kruispunten van die tegeltjes als het ware in je gezichtsveld ‘oplossen’. Je ziet ze dan niet meer. Zodra je echter weer knippert of je ogen beweegt naar een ander punt, zijn ze er weer. Het visuele waarnemingssysteem heeft vele bewegingsdetectoren en die geven in feite een alarm af dat uiteindelijk wordt opgepikt door het aandacht systeem in ons hoofd. Dan worden we ervan bewust (aandacht). Bij die 2 verschillende foto’s achter elkaar worden de bewegingsdetectoren niet voldoende geactiveerd en wordt er ook geen alarm afgegeven aan het hogere aandacht systeem. Gevolg: je merkt een verandering niet direct op. En dit gaat heel ver: je merkt het zelfs niet als je staat te praten met een onbekende aan wie je de weg uitlegt via een kaart en plotseling komt er een groot schilderij tussen, gedragen door bijvoorbeeld 2 verhuizers. Daarachter komt ineens een andere persoon met dezelfde kaart. Meer dan 70% van de proefpersonen bij deze studies heeft niet door dat er een persoon verwisseld is. Ook hier weer: je aandacht wordt vooral ingenomen door het uitleggen van de route aan iemand, je hebt daarbij niet zo opgelet op de persoon die jou hulp vraagt, dus zul je ook veel minder gauw verschillen ontdekken als er een ander persoon plotseling voor je staat. Bovendien (en heel belangrijk): je verwacht het ook niet! Ook hier weer geldt: je ziet of merkt pas dingen op als je ze ook van tevoren hebt ingecalculeerd, gepland of verwacht. We zien dus vooral wat wij dénken te zien! Hetzelfde fenomeen treedt op bij het corrigeren van vele stukken tekst. Je hebt veel getypt en leest alle teksten door. Er zullen zelfs na het vele keren doorlezen nog altijd typefoutjes blijven opduiken. Gewoon omdat je typefoutjes pas ziet als je ze verwacht. Je leest dus vooral wat je verwacht te lezen. Daarom werkt het ook om bij zoiets de tekst wat vaker weg te leggen, iets anders te doen en daarna weer een tekst te doorzoeken op typefouten. Je verwachtingen zijn dan weer net even iets anders.


Autorijden: bekende en onbekende routes

Wanneer je in een onbekende omgeving rijdt ben je meestal wel wat meer gespannen en het kost je wat meer energie, je bent daarna meer vermoeid. Maar…hoe komt dat eigenlijk? Want ik zou eenzelfde route voor jou kunnen maken met hetzelfde aantal bochten naar rechts of links maar dan in een bekende omgeving. Toch durf ik te wedden dat je ná het autorijden op de onbekende route veel meer vermoeid bent. En dat heeft vooral te maken met hoeveel aandacht je kwijt bent aan die nieuwe route. Omdat je van tevoren niet weet wat je kunt verwachten, is het aandacht systeem continu bezig. Het is continu alles in de gaten aan het houden om op tijd te kunnen berekenen wanneer je moet afremmen en de bochten moet nemen. Bij een bekende route rij je eigenlijk op de automatische piloot. Het aandacht systeem rust dan vooral en vertrouwt eigenlijk op oude routines. Het weet dan namelijk precies waar er meer aandacht moet zijn en waar niet. In dit voorbeeld speelt geheugen ook een rol. Je moet namelijk uit je lange termijn geheugen de bekende route ophalen, en wel zodanig snel dat het aandacht systeem volledig kan vertrouwen op de automatische piloot. Dat is één van de redenen dat iemand met Alzheimer dementie (met ernstige geheugenstoornissen) op een voorheen bekende route, nu erg vermoeid raakt als hij die route rijdt. Autorijden met dementie kan wel maar kost wel meer moeite.


Goed zicht tijdens autorijden betrouwbaar? Verkeersteken en -borden

De meeste mensen denken dat zij alles kunnen zien tijdens het autorijden en dat zij ook alle borden kunnen zien omdat zij scherpen ogen of een goede bril hebben. Echter, het lezen van borden en verkeerstekens vereist geheugenprocessen en ook weer: aandacht; net zoals het lezen van een boek. Geheugenprocessen zijn nodig om dat wat je ziet te koppelen met betekenisvolle elementen. Als je dus de eerste letters van een aanwijsbord ziet moet je in het Lange Termijn Geheugen (LTG) wel de juiste betekenis en het juiste woord opdiepen, om het te begrijpen. Psychologie experimenten hebben aangetoond dat we voornamelijk de eerste 3 letters van een woord lezen en via de context vooral berekenen, voorspellen wat het woord dan zal zijn. Een zin als: ‘de ambulance was o. w.g naar het auto-onlguek dat eerder vandaag gebeurde’ kan redelijk normaal gelezen worden zonder veel vertraging. De hersenen zijn namelijk constant aan het plannen en aan het voorspellen tijdens het autorijden. Met alle activiteiten eigenlijk. Een groot voordeel van dit is natuurlijk snelheid en nauwkeurigheid. Als namelijk de voorspellingen grotendeels goed zijn bespaart dit tijd. Het lijkt daarmee op die SMS-woordvoorspellers op je mobiel: als ze goed werken kun je sneller SMS-en. Maar soms gaat het plannen ook mis, zeker als de tijdsdruk toeneemt. Dan is er geen tijd meer om fouten tijdens het autorijden te corrigeren. Zoals bij het autorijden op een grote autobaan met 6 rijstroken en er staan dan minstens 6 grote aanwijsborden met allemaal verschillende richtingen. Dan zie je dat als je dit probeert te lezen met 120 km/uur, dat echt niet gaat. Niet voor niets heeft auto-navigatie juist dan rijbaanbegeleiding op het scherm staan. Want Amstelveen kan dan al heel snel gelezen worden als Amsterdam…


Tot slot: Tips voor veiliger autorijden

Op basis van bovenstaande kan ik wat tips geven om het autorijden nog veiliger te maken. Het is eigenlijk een praktische vertaling van de kennis over het autorijden die ik hierboven gepresenteerd heb.

Tip 1
Neem bij kruisingen, rotondes je altijd bewust voor om te letten op ál het verkeer dat er kán komen. Bereid je daar dus expres bewust op voor. Altijd! Dit voorkomt dat je automatische voorspellingssysteem het geheel overneemt op zulke punten tijdens het autorijden. Immers, als dát gebeurt besteed je aandacht systeem echt minder aandacht aan dit verkeerspunt, met een grotere kans dat je onverwachtezaken echt niet opmerkt of te laat reageert.

Tip 2
Rij defensiever op kruisingen en rotondes, d.w.z.: rij langzamer. Als je aandacht dan toch iets minder is, dan kun je door rustiger rijden op zulke punten vaak toch nog tijd hebben om fouten te corrigeren. Het corrigeren van fouten kost namelijk tijd, vooral als jouw aandacht systeem nog verder geactiveerd moet worden. Die tijd moet je je nemen. Dit uitgangspunt is de basis van de training die ik ooit ontwikkeld heb: Time Pressure Management.

Tip 3
Gebruik een goed navigatiesysteem tijdens het autorijden! Een navigatiesysteem neemt je veel berekeningen uit handen en je kunt je aandacht nog beter op het verkeer richten. Hierbij is het van groot belang dat je een navigatiesysteem hebt met een duidelijk helder leesbaar scherm én een goede auditieve begeleiding. Ik kan met mijn Nokia Lumia 800 navigatie vrijwel zonder naar het scherm te kijken en alleen te luisteren naar de gesproken opdrachten uitstekend overal de weg vinden. Het is erg relaxed rijden, zonder stress zodat je nog beter je aandacht op het verkeer kunt houden.

Als u nog tips hebt, ik hoor het graag! Via het formulier hieronder kunt u deze indienen. Bij goede tips zet ik ze op deze pagina. Zodat we met z’n allen het aantal gewonden en doden in het verkeer verder kunnen terugdringen. Want zeg nou eens eerlijk: is doodgaan in het verkeer niet heel erg triest?



Wat vindt u van deze pagina? Vul uw commentaar hier s.v.p. in.

Please note that all fields followed by an asterisk must be filled in.

Please enter the word that you see below.

  



Ga van Autorijden normaal brein naar Homepage Nederlands

Ga naar Autorijden na hersenletsel

Ga naar Problemen met zien na hersenletsel


Ga naar mijn 1e-lijns psychologie praktijk



Read here about all disclaimers relevant to this site:

LegalDisclaimers.html


If you want you can follow me on Twitter. I usually tweet in a serious way: whenever there is any news to share, being either about brain injury, emotional problems, abnormal behavior or other morality issues. Click on the link below:

Als u wilt kunt u me ook op Twitter volgen. Ik tweet eigenlijk alleen serieuze zaken, of dat nu nieuws is over hersenletsel, emotionele problemen, abnormaal gedrag of andere ethische zaken. Klik op onderstaande link:

https://twitter.com/fckovacs