Geheugenproblemen: wanneer wordt het ernstig?

Iedereen heeft wel eens geheugenproblemen. Maar wat is geheugen eigenlijk? Het geheugen is in feite het meeste belangrijke van onze menselijke informatieverwerking. Zonder geheugen zouden we uitsluitend kunnen handelen op basis van instinct en alleen maar automatische, stereotype reacties op onze veranderende omgeving kunnen hebben. Omdat geheugen zo belangrijk is, zouden we er veel over moeten weten zodat we er voorzichtig mee kunnen zijn. 

Het geheugen zelf kan grofweg onderverdeeld worden in twee soorten: het Lange Termijn Geheugen (LTG) en hetWerkgeheugen (WG). Dit laatste heette enige jaren terug nog het Korte Termijn Geheugen maar wetenschappers bedachten dat het eigenlijk verstandiger is om dit aspect Werkgeheugen te noemen. Helaas is de term korte termijn geheugen nogal ingeburgerd geraakt en doe ik hier een poging deze bewoordingen voor eens en altijd te vergeten. Het LTG is het geheugen voor langere opslag van materiaal, eigenlijk alles wat langer dan 1 minuut onthouden wordt. In werkelijkheid duurt het 6 -8 uur voordat informatie in het LTG echt goed vast gaat zitten (en vaak zelfs nog langer). Het LTG kent 2 belangrijke processen: hetconsolidatie of daadwerkelijke opslag-proces en het ophaal-proces. Dit laatste is het actief terughalen van eerder opgeslagen informatie. Dit gebeurt zelden 100% correct bij iedere ophaalpoging zodat het geheugenspoor steeds weer opnieuw in elkaar gezet wordt, iedere keer een beetje anders. Op die manier wordt het geheugenspoor van een herinnering uiteindelijk steeds meer veranderd.

Alle informatie die korter dan 1 minuut onthouden wordt zit eigenlijk in het Werkgeheugen. Dat werkgeheugen is een soort RAM-geheugen: zeer vluchtig, iets waar tijdelijk beperkte informatie in gehouden kan worden. Hieronder staat een model over het geheugen waarin met name het onderscheid tussen het werkgeheugen en LTG wordt uitgelegd.

Op mijn pagina over Aandacht en wat het is, leg ik uit dat Werkgeheugen in feite hetzelfde is als Aandacht.

Verdere onderverdelingen in types geheugen zijn meer persoonlijk geheugen (wetenschappelijk heet dat dan: episodisch geheugen) en meer abstracter geheugen (wetenschappelijk: semantisch geheugen). Dit is echter nogal academisch want ál het geheugen begint met het episodisch geheugen. Als we namelijk opgroeien wordt van alles wat we mee maken opgeslagen binnen de tijd, plaats, en context waarbinnen we ons dan bevinden. Deze episode in tijd wordt met zoveel mogelijk details in ons LTG opgeslagen. Wanneer wij bijvoorbeeld leren wat een fiets is, als 3-jarige, dan zien we 2 wielen en een fiets-figuur. We komen erachter, al doende, dat het een leuk apparaat is en ‘fiets’ wordt genoemd. Misschien kun je je nog wel herinneren wanneer je je eerste fiets kreeg. Vaak is dat een heel persoonlijk moment. Als er meer tijd verstrijkt en je veel meer ervaringen opdoet met een fiets en fietsen, dan wordt het begrip ‘fiets’ meer en meer abstract. Het wordt als het ware meer ontkoppeld van één specifieke gebeurtenis. Het idee ‘fiets’ wordt nu langzamerhand een onderdeel van je semantisch (betekenisvol) geheugen.

Een ander wetenschappelijk onderscheid tussen soorten geheugens is expliciet en impliciet geheugen. Het verschil is vooralde mate van bewustzijn van wat wij in ons geheugen hebben opgeslagen. Meestal is het zo dat moeilijk te onthouden zaken, zaken die niet eenvoudig in woorden of beelden te vatten zijn, onderdeel zijn van het impliciete geheugen. Suggererende dat we dit niet zo bewust, dus impliciet, aanleren. Feitelijk doen we dit net zo bewust als het expliciete geheugen, alleen weten we niet goed wát en hoe wij het opslaan. Als voorbeeld kan ik de tennis-service of het leren fietsen noemen. We weten niet exact wat we allemaal in ons geheugen opslaan bij deze acties, maar we weten wél dat na enige oefening we iéts hebben geleerd want onze service of fietsen is beter. Andere vormen van impliciet (‘onbewust’) leren zijn klassieke conditionering en vaak motorische procedures. Daarom wordt dit laatste vaak ook wel procedureel geheugen genoemd. Dergelijk impliciet geheugen is vaak redelijk resistent (kan beter) tegen geheugenproblemen.

Nu dat je weet welke geheugentypes wij kennen, laat ik dan 2 misvattingen over ons geheugen weghalen. De eerste is dat we álles perfect kunnen onthouden, net zoals een harde schijf van de computer. Het tweede is dat ons geheugen onbeperkt is. De eerste waarheid is dat ons geheugen lang niet alles in detail kan onthouden. Wij verschillen onderling in de vaardigheid dit te kunnen. Er bestaan inderdaad mensen die een fotografisch (of eidetisch) geheugen hebben, hoewel sommige wetenschappers dit bestrijden. Vermoedelijk zijn dat vaak mensen met overgespecialiseerde hersengebieden waarbij andere hersengebieden dan weer ernstig zijn achter gebleven (zogenaamde idiot savants). Maar door onze beperkte aandachtcapaciteit kunnen we onmogelijk alles wat zintuigelijk binnen komt allemaal opslaan. Daarnaast zijn we ook nog eens erg selectief in wát wij opslaan. Dat hangt vaak dan weer samen met wat wij aan kennis al weten. Aan deze bekende kennis wordt namelijk altijd nieuwe informatie gehangen.

Een tweede punt is dat ons geheugen zeker niet alles kan opslaan. Lang niet alles wordt vast in ons geheugen gezet. Voor velen met wat geheugenproblemen wellicht een opluchting. Interessante dingen worden bijvoorbeeld beter onthouden dan saaie dingen. Maar ook zeer opvallende, afwijkende zaken worden beter onthouden. Andere zaken worden ronduit vergeten. Wel is het zo dat als we iets onthouden vaak de gehele context wordt opgeslagen: onze gemoedstoestand, onze plaats, de tijd en de ruimte waar we stonden. Maar juist omdat er dagelijks zoveel wordt opgeslagen, wordt dit ook weer kwijtgeraakt in ons lange termijn geheugen. Deze wordt namelijk iedere nacht (als we slapen) geordend en daarbij worden vele details verwerkt en bewerkt. We onthouden dan ook allerlei details niet met 100%. Niet zoals een computer harde schijf dat doet of een foto-camera. Wij bewerken namelijk ieder beeld of ieder woord wat we horen en zelden nemen we het exact zo over zoals het werd gepresenteerd. Ons geheugen is dus uiterst zwak in feilloos onthouden. Dat verklaart ook de nodige geheugenproblemen. In een gesprek bijvoorbeeld kunnen we misschien maar 10-25% onthouden na enige uren, zonder dat we echt geheugenproblemen hebben.

Dus wat is een normaal geheugen dan eigenlijk? Als we al zoveel vergeten? Nou, neuropsychologie (die de relatie tussen het brein en gedrag onderzoekt) beschouwt ons geheugen als ‘abnormaal’ als dit duidelijk afwijkt van wat de gemiddelde mens kan onthouden. Zogenaamde ‘harde’ wetenschappelijke methodes zoals de MRI-scan of CT-scan kan ons niet laten zien hoe ernstig aangedaan ons geheugen is. Alleen neuropsychologische tests kunnen dat. Ik zal op een andere pagina over neuropsychologische tests meer uitleggen hoe dat dan werkt. Voor nu is het belangrijk te weten dat neuropsychologie behoorlijk goed weet wat een abnormaal geheugen is en wat niet. Dat kan omdat er grote databases zijn van geheugentestprestaties van ‘normale’ mensen, die lijken op jou.

De meest gehoorde geheugenproblemen

In allerlei onderzoeken of enquetes klagen mensen het meest over hun vermogen om namen of gezichten te onthouden. Dat is natuurlijk niet zo vreemd. In ons dagelijks leven komen we iedere dag mensen tegen en daarvan zijn er regelmatig nieuwe mensen bij. Het zou leuk zijn als je al die nieuwe namen meteen zou kunnen onthouden. Daarnaast worden vaak codes of telefoonnummers, of wachtwoorden vergeten. Ten derde, mensen vergeten nogal eens wat zij gelezen hebben. Andere vaak gehoorde geheugenproblemen zijn: vergeten wat we gingen doen, waar we onze spullen zoals sleutels, bril of afstandsbediening hebben neergelegd, of wat we vandaag allemaal moesten doen.

Wanneer moet je je zorgen maken over je geheugenproblemen?

Omdat iedereen wel eens zulke geheugenproblemen heeft als hierboven beschreven is het natuurlijk de vraag wanneer het nu echt afwijkend gaat worden. Dat kun je als neuropsycholoog niet vaststellen door de geheugenklachten aan te horen. Dat komt dan vooral omdat er nogal wat variatie tussen mensen bestaat als het gaat om het geheugenfunctioneren. Sommigen hebben echt een ijzersterk geheugen, anderen hebben altijd al een zwak geheugen gehad. 

Net zoals met aandachtsproblemen, herhaal ik dat een plotselinge achteruitgang in je geheugen een slecht teken is. Helaas, dit gebeurt dus niet zo vaak. Meestal verloopt een geheugenstoornis heel geleidelijk en valt het niet zo op. Maar bijvoorbeeld bij een ernstige valpartij met een klap op je hoofd, bij het paardrijden of voetbal, dan kan het zijn dat je dagen daarna opmerkt dat je meer dingen vergeet. Vaak merk je dat zelf niet eens zo zeer op, maar wel je omgeving. De relatie met zo’n buitengewoon incident en je vergeten is dan al snel gelegd. Maar nogmaals, meestal ontwikkelen geheugenproblemen zich geleidelijk. Familieleden valt dan vooral op dat je bijvoorbeeld meer hetzelfde gaat zeggen (‘pap, dat heb je al eens verteld’), of meer dezelfde vragen gaat stellen. Of dat je veel meer dan voorheen vergeet waar je je spullen gelegd hebt. Dergelijk vergeten moet echt wel elke dag gebeuren wil het opvallen én een teken zijn dat er toch iets met je geheugen aan de hand is. Wanneer wij onze acties binnen enkele seconden vergeten, en daardoor verward of chaotisch overkomen, dán zijn dit zeker geen goede tekenen. Dan is een neuropsychologisch onderzoek uiteindelijk raadzaam.

Samenvatting

Het geheugen kan in twee delen gesplitst worden: het werkgeheugen en het lange termijn geheugen. Drie geheugenprocessen zijn van belang voor wetenschappers en klinici: het opnameproces (ook wel 'inprenting' genoemd), het opslagproces (consolidatie) en het ophaalproces. Er kunnen in al deze drie processen storingen zitten, leidende tot de meest voorkomende geheugenproblemen in het dagelijkse leven.

Net zoals met aandachtsproblemen die plotseling ontstaan na een klap op het hoofd, zijn dat tekenen dat het geheugen is beschadigd. Dergelijke incidenten zijn vaak wel duidelijk te herkennen. Moeilijker wordt het als het geheugen geleidelijk begint te verslechteren, dus als je geheugenproblemen geleidelijk ontstaan. Het elke dag regelmatig vergeten van wat je eerder gezegd of gedaan hebt, kan een teken zijn van een afwijkend geheugen. Op een andere pagina geef ik voorbeelden van wat geheugenfouten zijn bij een normaal, gezond brein. Op een pagina waarin ik het heb over geheugenproblemen na hersenletsel zal ik echter voorbeelden geven van échte geheugenstoornissen. En tot slot: als je geïnteresseerd bent in hóe het geheugen wordt gemeten door een neuropsycholoog dan moet je maar de pagina bezoeken waarin ik meer vertel over bestaande geheugentests.




Ga van Geheugenproblemen naar Geheugentraining 

Ga van Geheugenproblemen naar Homepage Nederlands 


Ga naar mijn 1e-lijns psychologie praktijk te Lisse  


Read here about all disclaimers relevant to this site:

LegalDisclaimers.html


If you want you can follow me on Twitter. I usually tweet in a serious way: whenever there is any news to share, being either about brain injury, emotional problems, abnormal behavior or other morality issues. Click on the link below:

Als u wilt kunt u me ook op Twitter volgen. Ik tweet eigenlijk alleen serieuze zaken, of dat nu nieuws is over hersenletsel, emotionele problemen, abnormaal gedrag of andere ethische zaken. Klik op onderstaande link:

https://twitter.com/fckovacs