Wat is eigenlijk een geheugentest: een korte introductie

De meeste geheugentests binnen de neuropsychologie zijn ontwikkeld voor het testen van onderdelen van je geheugen zoals ik al op een andere pagina over geheugen-problemen heb verteld. Er wordt met name getest op de werking en grootte van het werkgeheugen (iets dat vroeger korte-termijn geheugen genoemd werd) en op de werking van geheugenprocessen zoals het opslaan en het ophalen van informatie uit het Lange-Termijn Geheugen (LTG).

Veel mensen denken dat met geheugentests het zogenaamde Korte Termijn Geheugen wordt getest maar dat is niet waar. Het begrip Korte Termijn Geheugen klopt eigenlijk niet en dat is ook de reden dat steeds meer wetenschappers het anders gaan noemen: het Werkgeheugen. Het ‘gewone volk’ ziet echter 2 soorten geheugen: voor informatie dat heel kort geleden is aangeboden en voor informatie dat al veel langer geleden is geleerd. Het eerste noemt men dan het Korte Termijn en het tweede het Lange Termijn geheugen. Dit klopt echter niet. Zie mijn uitleg op de pagina Geheugen-problemen. 

Vrijwel iedere moderne geheugentest onderzoekt namelijk altijd één of meerdere aspecten van het Lange Termijn Geheugen (LTG). Het klopt dat hiervoor vooral nieuwe informatie wordt gebruikt, dus informatie die recentelijk wordt aangeboden. Een geheugentest test niet zo vaak zeer oude, vroeger verkregen informatie. Dat doet men echter wél bij dementie, bijvoorbeeld door een vraag te stellen als “wie was onze koningin in de 2e Wereld Oorlog?” Het doel van zo’n vraag is inderdaad om na te gaan of oude informatie, dus al lang geleden geleerd, nog daadwerkelijk door iemand op- of teruggehaald kan worden (m.a.w. niet vergeten is). Bij vormen van dementie zie je namelijk vaak dat juist oude informatie (lang geleden geleerd) niet meer teruggehaald kan worden, het is vergeten. Bijvoorbeeld, of men getrouwd is, en wanneer men dan wel getrouwd is. Als men zoiets vergeten is, is over het algemeen de geheugenschade zeer ernstig.

Hieronder wil ik enkele veelgebruikte geheugentests presenteren en uitleggen zodat duidelijk wordt wat het zijn, waarom ze er zus of zo uitzien en hoe ze geïnterpreteerd kunnen worden door neuropsychologen. Het is uitdrukkelijk NIET de bedoeling om mensen voor te bereiden op daadwerkelijke geheugentests zodat zij dergelijk geheugenonderzoek wellicht beter kunnen doen. Dat zou niet eerlijk zijn en geen enkel doel dienen. Daarom ook werk ik in de voorbeelden niet met de echte geheugentests maar zal ik voorbeelden geven die veel lijken op de echte tests. Overigens kan iedereen die precies wil weten hoe de geheugentests er echt uit zien gewoon een studieboek inkijken in elke boekhandel of bibliotheek.

Een overzicht van enkele geheugentests

Zoals al eerder gezegd, kan en zal ik ook niet álle beschikbare geheugentests bespreken. Daarom zal ik me willen beperken tot tests die naar mijn mening meer gebruikt zouden moeten worden. Juist omdat zij aantoonbaar goed zijn. 

Bovendien, zou ik graag enkele veelgebruikte tests willen bespreken die naar mijn mening onterecht zoveel gebruikt worden. Ik zou graag de serieuze tekortkomingen van dergelijke tests willen laten zien en clinici oproepen andere geheugentests te gaan gebruiken. Juist in het belang van patiënten.

De 15-Woordentest versie A en B uit Groningen

Een in Nederland zeer veel gebruikte geheugentest is de 15-woordentest, ontwikkeld in Groningen, onder meer door Rolf Saan en Betto Deelman. Het is voornamelijk afgeleid van de Amerikaanse Rey Auditory Verbal Learning Test. De test bestaat uit 15 eenlettergrepige woorden die met een tussenpoze van 1 seconde door de testleider worden opgelezen. De bedoeling is dan om zoveel mogelijk van deze woorden op te noemen waarbij de volgorde niet van belang is. Vervolgens worden opnieuw alle 15 woorden opgelezen en dit daarna nog 3 keer. Na afloop wordt er 20 tot 45 min gewacht (meestal worden andere tests afgenomen in deze tussentijd) en tot slot wordt nog een herkenningstest uitgevoerd met 30 woorden. De test kent twe versies: A en B. De A-versie is die met woorden die een duidelijk beeld op kunnen roepen (bijvoorbeeld: aap, brand). De versie B kent woorden die geen duidelijk beeld oproepen zoals bijvoorbeeld ‘kracht’ of ‘reuk’.

Deze geheugentest meet op deze manier meerdere aspecten van het Lange Termijn Geheugen (LTG): 1. de grootte en de werking van het werkgeheugen, 2. de werking van het opslagproces (ook wel met een ouderwets woord “inprenting” genoemd) en 3. de werking van het ophaalproces. De filosofie is dat deze test veel zegt over het functioneren van het LTG (geheugen) van een patiënt. Dat is wel zo maar er zijn ook aandachtspunten die ik hieronder wil schetsen.

De psychometrische (statistische test)eigenschappen van de 15-woordentest zijn redelijk. De COTAN, één van de belangrijkste testcommissies in Nederland die uitgebreid tests aan een kritisch onderzoek onderwerpt, oordeelt dat de normering onvoldoende is omdat de test al sinds 1986 niet meer verder genormeerd is. De betrouwbaarheid van de hoofdindices is echter goed (groter dan .85), evenals de begrips-validiteit. De criteriumvaliditeit is echter onvoldoende vanwege te weinig onderzoek hiernaar.

Deze geheugentest wordt veel gebruikt in Nederland en ik denk deels terecht. Het is vooral terecht omdat het veel kan zeggen over het functioneren van ons LT-geheugen. Maar er zijn ook enkele serieuze nadelen aan de test die wat mij betreft zeker moeten leiden tot verbeteringen aan de test. We hebben namelijk niet zoveel goede alternatieve geheugentests.

De 15-woordentest is een matig gestandaardiseerde geheugentest. Een beetje neuropsychologische test moet overal hetzelfde zijn en aangeboden worden. De 15-WT (en wel de meest gebruikte A-versie) wordt vanaf papier over het algemeen opgelezen door een testleider. Dit betekent gegarandeerd validiteitsproblemen. Immers, de stem en intonatie van elke testleider is anders. Tevens is de opleessnelheid anders. Dit heeft zeker invloed op hoeveel woorden er zullen worden onthouden door een patiënt. Dit heeft vermoedelijk niet zoveel invloed als de testprestaties van een patiënt heel laag zijn omdat de conclusie dan toch vaak is dat er sprake is van een ernstige geheugenstoornis. Maar bij juist de wat subtielere vormen van geheugenproblemen kan het missen van 1-2 woorden per keer wel degelijk een vertekend beeld geven. Puur doordat de test in den lande verschillend wordt aangeboden. En dat heeft weinig met wetenschap te maken. Wel met knulligheid. Net zo knullig als de verkrijgbaarheid van het testmateriaal. Op de COTAN website is een niet werkende link genoemd. Op PsyWiki over de 15-WT staat wel dat de test te verkrijgen is bij de afdeling Neuropsychologie van het universitair medisch centrum Groningen, tel. 050-3612408 (telnr werkt!). De prijs van de 15-WT is onbekend, vermoedelijk alleen enige kosten voor de cassettebandjes met daarop een stem die de 15-woorden uitspreekt. De reden dat dit alles zo knullig is, is dat de test niet commercieel is. Er wordt daarmee totaal niet geïnvesteerd in een nette testversie en een vaste (digitale) versie van de 15 woorden die daarmee overal in Nederland hetzelfde zou klinken.

Over de sensitiviteit en specificiteit van de 15-woordentest is weinig tot niets bekend. In hoeverre kan deze geheugentest een goed onderscheid maken tussen mensen met geheugenklachten en patiënten met aantoonbaar hersenletsel én daarmee gepaard gaand geheugenverlies? In hoeverre is het waar dat áls de 15-WT uitwijst dat er sprake is van geheugenproblemen, het ook daadwerkelijk zo is? Ook dit is wat onduidelijk. De normering is namelijk slechts geweest op 186 gezonde mensen in 1986 (versie B: n=106 personen). Echter, er is mogelijk licht aan de horizon! In 2005 is een artikel verschenen in het gezaghebbende Journal of the International Neuropsychological Society waarbij de groep in Maastricht onder bezielende leiding van Wim van der Elst een grote normeringsstudie heeft uitgevoerd onder 1780 gezonde mensen van 24 tot 81 jaar. Er zijn hierbij 2 versies van de 15-WT gebruikt: een auditieve versie en een visuele versie. Helaas is de auditieve vorm, die dus in Nederland het meest gebruikt wordt, slechts afgenomen bij 450 mensen en de visuele vorm bij 1330 mensen. Het wachten is nu op de uitgave van deze gestandaardiseerde versies van de 15-WT! Maar dat wil maar niet vlotten. Dat betekent dat we weinig hebben aan deze normen.

Verder komen in deze grote studie een paar interessante zaken naar voren. De totaalscore van de 15-Woordentest is de somscore van alle herinnerde woorden per keer (maximum 5x15=75). Dit is niet een goede maat omdat het niet plafondeffecten meeneemt en de prestatie van de 1e trial niet corrigeert (1e trial is vooral een maat voor het Werkgeheugen, nergens anders voor). Een betere leermaat zou Delta zijn: Trial 3 – Trial 1, een betere schatting van het leervermogen van iemand. Daarnaast wordt het verschil opgemerkt tussen het auditief en visueel aanbieden van de 15-woordentest. De auditieve variant wordt iets zwakker gemaakt overall dan de visuele variant. Dat komt omdat de visuele variant meer een beroep doet op LT-geheugenprocessen en de auditieve variant vooral een beroep doet op het Werkgeheugen. Voor een geheugentest die dus meer wil weten over het Lange Termijn Geheugen is de visuele variant dus wenselijker. Daarnaast is het echter wat onduidelijk in hoeverre het verbale geheugen echt wordt gemeten door een test die ook visueel wordt aangeboden. Feit is dat de visuele versie leidt tot het beter herinneren van woorden dan de verbale vorm.

De link tot het artikel in JINS (2005) is hier te vinden: Link naar artikel van der Elst en anderen (2005) 

DIGITALE audio-versie van 15-Woordentest versie A
Voor klinici die een digitale versie willen van de 15-Woordentest versie A (high-image). Deze kan besteld worden via onderstaande donatieknop van Paypal. Of anders even mailen naar info@3z-psychologie.nl. Wel graag uw BIG-registratie doorgeven want het is niet de bedoeling dat particulieren dit bestand in handen krijgen!

U krijgt dan een auditief bestand mp3 of wav die u kunt afspelen op uw computer. Gegarandeerd goed te verstaan, altijd eenzelfde kwaliteit, nooit meer kwaliteitsverlies. Als nu iedereen dit voortaan in NL gaat doen hebben we tenminste allemaal eenzelfde 15-Woordentest-afname. De kosten: 5 euro.


Interpretatie van de 15-Woordentest
Ik wil hier een beetje uitleggen hoe neuropsychologen de testprestaties van zo’n geheugentest als de 15-WT interpreteren, of zouden moeten interpreteren. Op die manier kunt u zien, als lezer, hoe een neuropsycholoog tot bepaalde conclusies komt als een geheugentest wordt gebruikt.

Ik zal hier niet de échte 15-WT laten zien omdat dan de kans bestaat dat mensen deze woorden gaan lezen en leren vóórdat zij een geheugenonderzoek ondergaan. Dat kan de resultaten van zo’n onderzoek ernstig aan tasten. Ik wil dus nepwoorden gebruiken die niet in echte geheugentests gebruikt worden. U moet zich voorstellen dat je achter elkaar 15 woorden te horen krijgt, bijvoorbeeld: 

1. Zalm
2. Koe
3. Bier
4. Fles
5. Graan
6. Markt
7. Poes
8. Borst
9. Haar
10. Pad
11. Blok
12. Knol
13. Mus
14. Vlecht
15. Kwast

Als begonnen wordt met het oplezen van deze woorden dan stromen de 1e 5 á 7 woorden eenvoudig in ons Werkgeheugen (WG), zonder al teveel problemen. Echter, zoals ik eerder op een andere pagina over Geheugentraining heb uitgelegd, is dit Werkgeheugen beperkt. Bij het aanhoren van het 6e of 7e woord in deze lijst kan het al zijn dat er woorden uit het WG gaan ‘vallen’. De andere woorden vanaf het 7e woord op de lijst vullen het WG, alle eerdere woorden worden eruit ‘gedrukt’. Dit is volstrekt normaal. De laatste 6-7 woorden (Knol, mus, vlecht, kwast b.v.) worden in het WG vastgehouden en er niet meer uitgedrukt door nieuwe woorden. Dit betekent meestal dat zowel de eerste 3-4 woorden van de 15WT(primacy-effect) en de laatste 3-4 woorden (recency-effect) nog in het WG zitten of actief worden herinnerd. Het primacy-effect heeft vooral te maken met de duur van het verblijf in de WG: hoe langer namelijk informatie in het WG zit, hoe groter de kans dat het dan ook in het LTG (LangeTermijnGeheugen) wordt opgeslagen. Vermoedelijk is dit puur een biochemische wet: de informatie-eenheden worden beter aan elkaar gekoppeld, via synaptische veranderingen. Het Recency-effect echter, heeft weliswaar een soortgelijke basis omdat deze laatste woorden meestal niet uit het WG worden weggedrukt en er dus ook iets langer in blijven zitten. Bovendien helpt hier het sensorisch geheugen even mee omdat de laatste woorden als het ware nog “na-klinken”. 

Als alle 15 woorden zijn opgenoemd dan begint het actieve herinneren. Datgene wat in het WG nog zit wordt dan vaak direct genoemd (meestal de laatste woorden, het recency-effect). Met dit noemen van deze woorden verdwijnen echter ook weer redelijk snel de eerste 3-4 woorden, hoewel ook deze best redelijk grote kans hebben toch genoemd te worden. De grote moeilijkheid zit ‘m vaak in het actief herinneren van de grote groep middelste woorden, vanaf woord 6 t/m woord 12. Dat komt omdat door het wegdrukken uit het WG, deze woorden minder lang in het WG zaten én juist door het wegvallen uit het WG er een emotie als angst ontstaat dat de concentratie tijdens de geheugentest doet verminderen. Alleen geoefende mensen zie je beheerst en kalm reageren en zij zijn vaak ook diegenen die zo’n test erg goed kunnen doen. Ze weten namelijk dat het onthouden van zoveel woorden alles te maken heeft met HOE je een en ander gaat opslaan: degeheugenstrategie. En deze worden feitelijk door de zogenaamde executieve functiesgeregeld. 

Feit is namelijk dat bij het onthouden van veel informatie tegelijkertijd je niet ontkomt aan het toepassen van geheugenstrategieën. Doe je dat niet dan heb je vrijwel alleen je WG-capaciteit om woorden te onthouden. Maar deze capaciteit is beperkt tot 5-7 woorden. Het is in principe mogelijk om de 15-WT redelijk te doen als je alleen maar je WG aanspreekt. Wat je dan kunt doen is je focus iets verleggen naar de middelste woorden en verder alleen op herhaling gokken. De kans dat je dan 7 á 8 woorden gaat onthouden is groot. De 15-woorden worden namelijk 5x in totaal aangeboden: je krijgt dus 5x de kans ze allemaal te herinneren. Als nu blijkt dat je geheugen een zeer goede “lijmstof” heeft, dat wil zeggen dat het kort verblijven in het WG al betekent dat het zeer goed wordt opgeslagen en vastgehouden in het LTG, dan kan het zijn dat je bij de 15-WT een goede leercurve laat zien, bijvoorbeeld: 6-7-9-12-14. De cijfers geven het aantal woorden aan dat je je iedere keer kan herinneren. 

Over het algemeen hebben de meeste mensen echter niet zo’n uitstekende ‘lijmstof’ in hun LTG zitten en zullen zij bij zoveel woorden tegelijkertijd ook niet zo’n mooie leercurve laten zien. Dan is er namelijk veel meer nodig om al die 15 woorden goed op te slaan en te onthouden. Namelijk: geheugenstrategieën. Een geheugenstrategie is niets anders dan een methode of techniek die het onthouden duidelijk verbetert. De op een andere pagina aangegeven geheugensteun Als Tante Hoest Kraakt Onze Vloer geeft de 6 meest belangrijke geheugenstrategieën aan. Zo is het ordenen van informatie zeer belangrijk. Hoe beter patiënten en gezonde mensen geheugenstrategieën gebruiken of gewend zijn te gebruiken, hoe beter zij scoren op geheugentests.

De totaalscore van de 15-WT is het aantal actief herinnerde woorden (minimum:0 en maximum 5x15=75). Deze totaalscore is verzameld bij enkele honderden gezonde mensen (zie boven onderzoek van Elst en anderen, 2005) zodat we als neuropsychologen kunnen zien wat gemiddeld (lees: normaal) is. Omdat we weten dat opleidingsniveau, leeftijd en geslacht ook van invloed zijn op de prestaties van de 15-Woordentest, worden deze in een formule toegepast. Juist op deze manier kan dan bekeken worden of de prestaties op de 15-WT gemiddeld of duidelijk minder dan gemiddeld zijn.

Een andere belangrijke maat van de 15-WT is na een half uur als actief alle 15 woorden weer herinnerd moeten worden. Het aantal woorden dat dan herinnerd wordt is een belangrijke maat voor het LTG. Het is eigenlijk een indirecte meting van de zogenaamde ‘lijmstof’ van het LTG. Als namelijk de woorden goed vastgehouden of opgeslagen zijn in het LTG, dan zullen ze ook beter herinnerd worden. Maar…deze recall score hangt ook weer af van de zogenaamde executieve functies. Immers, om zaken te herinneren moet je de juiste geheugensleutels of geheugencues in je WG stoppen. Deze cues kunnen dan associaties oproepen uit het LTG, dus ook woorden die je moest onthouden. Het op een juiste manier zelf verzinnen van deze geheugencues bepaalt in belangrijke mate of opgeslagen informatie in het LTG kan worden opgehaald.

Een andere maat tot slot bij de 15-Woordentest is de mate van herkenning. Er worden namelijk na een half uur 30 woorden opgelezen en bij elk woord moet je aangeven of je dit woord in de eerdere lijst gehoord hebt. Deze test geeft je dus in feite al een geheugencue (een hint), en je hoeft dan nog alleen maar in je LTG te checken of je recentelijk de woorden gehoord hebt. Als deze herkenning slecht is, dan is dat een slecht teken. Je opslag is dan namelijk ronduit slecht, je LTG functioneert dan echt zeer zwak. Bij vormen van dementie zie je vaak dat deze herkenning zo zwak is.

Ik ga niet álles van de juiste interpretatie van de 15-woordentest uitleggen. Daarvoor spelen nog allerlei andere ‘geheime’ (vakkennis) factoren een rol. Ik wil wel benadrukken dat de 15-WT op dit moment niet ideaal genormeerd lijkt in Nederland en dat we dus wel voorzichtig moeten zijn met een zeer stellige interpretatie van de testgegevens. Er zijn bovendien verschillende Excel-normgegevens tabellen in omloop en ook dat mag eigenlijk niet gebeuren. Op het moment dat ik de meest juiste normtabel voor de 15-Woordentest heb zal ik deze op deze website ter download aanbieden. Ook wil ik achter de visuele versie van de 15-woordentest aan die van der Elst in 2005 heeft gepubliceerd. Als deze beschikbaar komt of is zal ik dit hier melden zodat deze best genormeerde versie zo goed mogelijk over Nederland verspreid kan worden.

Hieronder is een voorlopige evaluatietabel voor de 15-Woordentest versie A (hoog-beeldend) opgesteld door mij. Op mijn pagina over Testpsychologie leg ik deze tabel verder uit. Ik nodig mensen uit om mij gegevens aan te leveren zodat deze evaluatietabel up to date gehouden kan worden. Veel gegevens heb ik namelijk niet. De tabel gaat over de 15-Woordentest versie A uit Groningen (de oude normering op slechts 186 mensen). 

15-Woordentest voor kinderen

Er blijkt ook een 15-woordentest voor kinderen t/m 12 jaar te bestaan. Dit is een andere versie dan die voor volwassenen en redelijk goed genormeerd. Te verkrijgen via de Stichting Kinderneuropsychologie Noord-Nederland. Er is door Y. Kaldenbach ook een scorehulp in Excel ontwikkeld voor deze 15-WT. Zie onderstaande link naar info over deze scorehulp. Ik werk graag mee aan een verspreiding van goede tests voor kinderen dus geef ik graag de link naar de site waar deze 15-WT is te verkrijgen: 15-WT voor kinderen bij St. Kinderneuropsychologie 

Link naar Info over Scorehulp 15-WT voor kids




 

Ga van Geheugentests terug naar Psychologie-tests 

Ga naar Geheugentraining 

Ga naar Geheugenproblemen 

Ga naar Homepage Nederlands 


Read here about all disclaimers relevant to this site:

LegalDisclaimers.html


If you want you can follow me on Twitter. I usually tweet in a serious way: whenever there is any news to share, being either about brain injury, emotional problems, abnormal behavior or other morality issues. Click on the link below:

Als u wilt kunt u me ook op Twitter volgen. Ik tweet eigenlijk alleen serieuze zaken, of dat nu nieuws is over hersenletsel, emotionele problemen, abnormaal gedrag of andere ethische zaken. Klik op onderstaande link:

https://twitter.com/fckovacs