Problemen met zien, horen of voelen: een kort overzicht

Problemen met zien of kijken, na hersenletsel, is redelijk vaak voor. Zeker na een beroerte maar ook wel na ernstig traumatisch hersenletsel. Ik zal het hier vooral gaan hebben over visuele velddefecten, visuele inattentie (ook vaak neglect genoemd), of visuele agnosie. Over de problemen met horen, gevoel en reuk zal ik het ook hebben maar wat minder uitvoerig.

Allereerst wil ik zeggen dat het brein hoofdzakelijk afhankelijk is van informatie die via onze 5 zintuigen, zien, horen, voelen, reuk en smaak, binnenkomt. Het zien is onze lange afstands- zintuig, horen komt op een goede 2e plaats en reuk op een 3e plaats. Gevoel en smaak zijn vanzelfsprekend korte-afstands zintuigen. Vaak vergeten maar eveneens zeer belangrijk is de waarneming van ons innerlijke lichaam (b.v. onze organen, gewrichten en ledematen) omdat we met deze informatie ons lichaam min of meer in balans kunnen houden en gezond.

Met al deze sensorische (zintuigelijke) informatie gaat de hersenen aan het werk en gaan zij van alles interpreteren. Het concludeert zaken en handelt er dan ook naar. Wat velen niet weten is dat onze hersenen vaak al alles berekend en gepland hebben op basis van zintuigelijke informatie, nog vóórdat wij er zelfs maar bewust van zijn. Met andere woorden: bewustzijn is veel trager dan onze automatische informatieverwerking en het loopt altijd achter de feiten aan. Op deze manier bekeken bestaat vrije wil eigenlijk niet echt…

Problemen met reuk komen vooral voor na traumatisch schedelhersenletsel als de reukzenuw beschadigd is geraakt. Het ligt vooral vooraan in de hersenen, een gebied dat gemakkelijk beschadigd raakt bij bijvoorbeeld een frontaal auto-ongeluk of een ernstig ski-ongeluk. Vaak is hierbij ook de smaak aangetast omdat reuk erg belangrijk is bij smaak-waarneming. De mogelijke effecten in het dagelijkse leven na een beschadiging van reuk en/of smaak kunnen ernstig zijn. Ik zal hier later dieper op ingaan.

Problemen met het horen komen vaak neer op het simpelweg niet goed horen van geluiden (doofheid, geheel of gedeeltelijk). Maar ook kan het zo zijn dat geluiden niet meer goed worden herkend, vaak sterk gerelateerd aan pure woord doofheid. Een verkeerde term eigenlijk maar het houdt vooral in dat woorden zelf niet meer goed herkend worden via het auditieve (gehoor) kanaal. Men kan wel lezen, schrijven, praten en horen. Een dergelijke handicap geeft problemen met het veilig herkennen van bepaalde verkeersgeluiden, maar ook bij het herkennen van woorden tijdens gesprekken, vergaderingen, en bij het herkennen van muziekstukken.

Problemen met gevoel of tast zijn niet alleen problemen met te weinig voelen maar ook andersom: teveel voelen. Hypersensitiviteit kan erg vervelend zijn omdat de lichte aanraking van iemand (b.v. de partner) al ervaren kan worden als heel pijnlijk of vervelend. Ook kan het nemen van douches al gevoeld worden als heel pijnlijk omdat het warme stromende water echt pijn doet.

Problemen met zien: het meest onderzocht en meest voorkomend

Omdat de meeste mensen visueel geöriënteerd zijn, het zien een lange-afstands zintuig is, en het relatief eenvoudig bestudeerd kan worden, zijn de meeste wetenschappelijke artikelen en boeken geschreven over problemen met zien na een hersenletsel. Als we het over zien hebben dan moet je je realiseren dat het zien een meerdere lagen-proces is en eigenlijk vooral door het brein wordt uitgevoerd. Niet of nauwelijks door de ogen. De ogen zijn slechts een ‘simpel’ mechanisme waarmee lichtgolven worden omgezet in elektrische signalen. Ze vormen de basis van ons zien; immers, zonder lichtgolven en hun omzetting in elektrische signalen zien we niets. Met de output (het product) van onze ogen, begint het brein te werken en het probeert deze output te interpreteren. Pas ná deze interpretatie kunnen we pas iets bewust zien. Ik zal proberen vele voorbeelden te vinden en te geven over hoe onze hersenen onze wereld verkeerd interpreteren kunnen (in visuele illusies).

Hemianopsie of kwadrantanopsie

Hemianopsie is een halfzijdige gezichtsvelduitval en één van de veel voorkomende problemen met zien. Kwadrantanopsie is een kwart-uitval van het gezichtsveld, of links of rechts of boven of onder. De grootste moeilijkheid is dat zo’n gezichtsvelduitval je niet opvalt, je bent je er niet bewust van. Het is dus NIET zo dat je plotseling één deel van je visuele veld mist alsof dat deel een grijs of donker gebied is. Neen. Je merkt er zelf dus niets van totdat je dingen van links of rechts gaat missen. Of dat je bijvoorbeeld tijdens het lopen in een winkelstraat tegen een paaltje links van jou opknalt. In het artikel in het blad NeuroPraxis wordt een plaatje getoond van een fietser die van links komt en die vóór een training minder snel werd gezien dan ná een training. Zelf heb ik eens een netvliesloslating gehad en dat lijkt er veel op. En ook ik had in eerste instantie niets door. Totdat ik mijn eigen hemianopsietest ging doen…de gehele linkerkant was weg!

Met alleen maar een hemianopsie is het goed mogelijk om je bewust te leren goed naar links te kijken (als ie links zit). Iemand leert dan tijdens het autorijden of lopen steeds goed naar links te kijken. Natuurlijk kun je daarmee niet al het lopen of fietsen veilig maken (plotseling opduiken van mensen links zie je niet), maar de strategie is dan wel om wat voorzichtiger te gaan rijden in drukke situaties.
Hieronder 2 foto's die proberen te laten zien wat iemand ziet met een hemianopsie links. De 1e bovenste foto is het normale blikveld met 3 paarden. De 2e onderste foto is die van iemand met een hemianopsie. Het punt dat ik wil duidelijk maken is dat iemand met hemianopsie NIET bemerkt dat het blikveld kleiner is. Hij zal oprecht zeggen dat hij slechts 2 paarden ziet en niet 3.





Een ander voorbeeld van hemianopsie (en van neglect dat hieronder wordt behandeld) is een verkeerssituatie. In de 2 figuren hieronder is dat verduidelijkt. In het bovenste figuur is er niets aan de hand. Met gezonde hersenen zie je zowel het eenrichtingsbord als ook de vrouwelijke fietser (sommige mannen zullen alleen oog hebben voor de fietser en het bord niet zien...). Maar bij een neglect of hemianopsie zal de straat worden waargenomen zoals op het 2e onderste figuur: de fietser wordt niet gezien als naar het eenrichtingsbord wordt gekeken. De straat wordt door de hersenen als het ware opgevuld door de informatie die rechts wel te zien is (vooral hoe de straat eruit ziet). De fietser loopt hier dus het risico aangereden te worden als iemand met hemianopsie vooral de aandacht richt - zoals het ook moet - op een verkeersbord.




Voor alle duidelijkheid trouwens: de persoon met hemianopsie of een neglect zal ook de meest linkse bomen niet zien. Maar omdat ik wil benadrukken dat iemand met hemianopsie bewust niets mist, heb ik de foto op deze wijze intact gelaten aan de linkerkant.


Neglect of Visuele inattentie

Een veel gemener en hardnekkiger fenomeen is de visuele inattentie, ook wel een neglect genoemd. Dit probleem met zien betekent ook dat iemand een helft van het gezichtsveld (meestal links) mist. Maar ook hier is een patiënt zich daarvan niet bewust. En het is net zoals hierboven met die 2 foto's: de onderste foto is die van iemand met een neglect; voor hem lijkt er echt niets aan de hand. Sterker nog, anders dan bij een gezichtsvelduitval, is juist dit bewustzijn op hoger niveau aangetast. Zelfs al wéét iemand dat hij een neglect heeft, dan nog zal hij tijdens het lopen hiervoor niet extra naar links kijken. Gewoon omdat hij zich niet bewust is van de linkerruimte. Het is net alsof deze hele linkerruimte niet voor hem bestaat. Dit is dus veel meer dan alleen problemen met zien en wij kunnen ons dat als gezonde mensen niet voorstellen. De kans dat iemand met neglect tegen anderen oploopt, in een winkelstraat bijvoorbeeld, is groot. Of tegen een paal. Of dat hij een naderende auto van links tijdens het oversteken niet ziet. Een neglect kan zo ernstig zijn dat iemand zijn bord eten niet geheel op eet en de linkerhelft laat staan. Om vervolgens te klagen: “waarom heb ik maar zo’n beetje eten op mijn bord?” In zulke extreme gevallen is het ook wel eens voorgekomen dat wanneer patiënten naast elkaar zitten, de patiënt met neglect het bord van de patiënt rechts van hem pakte en op zijn eigen bord zette, denkende dat hij geen bord had gekregen! Ook het scheren kan vaak eindigen in een ongeschoren linkerhelft van het gezicht.

Neglect of visuele inattentie betreft vaak het lichaam zelf (zogenaamde ‘body-neglect’ waarbij het lichaam zelf wél gevoeld moet worden, anders mag het geen neglect heten), de ruimte direct op grijpafstand van het lichaam (de persoonlijke ruimte), en de ruimte vanaf de grijpafstand tot zichtbare afstand (extrapersoonlijke ruimte). Deze indeling is puur wetenschappelijk. In werkelijkheid is het een continuüm waarbij de gehele ruimte vanaf ons lichaam in onze hersenen als een soort kaart is weergegeven. Deze ruimte-kaart is dus bij een neglect vertekend.

Echter, zeer interessant zijn recentere bevindingen over neglect die erop wijzen dat het visuele systeem losgekoppeld kan zijn van het zogenaamde representationele systeem. Dit laatste systeem is eigenlijk het betekenisgevende systeem waar concepten(=begrippen) liggen opgeslagen in het LangeTermijnGeheugen(LTG). Er zijn namelijk patiënten met neglect die in hun hoofd/geheugen een neglect hebben maar bij het zien van plaatjes totaal geen neglect vertonen! Neglect wordt daarom vooral als een aandacht-stoornis gezien. Ik vond een website waarin onderzoekers van de universiteit van Edinburgh een en ander uitleggen over modernere ideeën van neglect. De link is hieronder te vinden maar de tekst is in het Engels (ik zal een en ander nog uitleggen in het Nederlands):

Ga naar UniversiteitEdinburgh_onderzoekNeglect

Ga naar YouTube filmpje (Engels) over Neglect en Blindsight

In het YouTube filmpje is in het begin duidelijk te zien dat een mevrouw een tekening niet goed kan natekenen: ze mist de linkerkant. Later in het filmpje gaat het over het fenomeen blindsight: onbewust kunnen zien maar niet bewust. Dat komt vooral omdat het zien in lagen is opgebouwd. We kunnen veel waarnemen maar we worden ons er pas heel laat in het proces bewust van. Zo kan het gebeuren - zoals die man in het filmpje - dat hij wel zaken in zijn blikveld verwerkt maar zich er niet bewust van is. Dat wil niet zeggen dat hij álles ziet, hij is zich er immers niet bewust van. En aandacht of bewustzijn is wel nodig om je goed door je omgeving te loodsen.

Visuele agnosie

Een andere, zeer ernstige visuele stoornis die voorkomt bij ernstig hersenletsel is de visuele agnosie. A-gnosie (=niet-weten) is een verzamelterm voor het niet of niet goed herkennen van voorwerpen of bewegingen of beelden. Het betreft eigenlijk een stoornis in het juist interpreteren van visuele prikkels. Het is de ernstigste vorm van problemen met zien. Omdat het visuele systeem in lagen is opgebouwd zijn er meerdere momenten van niet-herkenning mogelijk. Op het laagste niveau kan het zijn dat de hoek van lijnen niet goed wordt herkend, of de lijnen zelf niet, of de vormen die ze samen vormen niet. Vervolgens kan het ook zijn dat bewegingen zelfs niet worden herkend; iemand ziet dan als door een stroboscoop, mensen lopen hortend en stotend door de straat, althans zo wordt het ervaren (en dat is echt heel eng). Zo’n iemand kan dan ook niet meer veilig de straat oversteken omdat de snelheid inschatten van auto’s of fietsers erg moeilijk is geworden. Ook kan het zijn dat complexere figuren zoals gezichten niet meer worden herkend, zelfs je eigen gezicht niet meer. Het beroemde boek van Luria, De man die zijn vrouw voor een hoed aanzag, is een klassiek voorbeeld van een visuele agnosie.

De gevolgen van een agnosie, in meer of mindere mate, kunnen heel ernstig zijn. Verkeersdeelname, bv fietsen is gevaarlijker geworden, evenals het lopen. Lopen kan vaak nog wel maar botsingen met andere mensen komen dan vaker voor. Ook het zoeken en vinden van de weg, van telefoonnummers in een boek, van dingen op een internetpagina, het bedienen van een computer, het lezen, in feite alles wat je maar moet kunnen zien (ook het tv-kijken) kan aangetast zijn door een visuele agnosie. Zo’n iemand noem ik dan ook vaak blind zodat zij in aanmerking komen voor visuele hulpmiddelen als een speciaal gemarkeerde wandelstok.

Een speciale vorm van visuele agnosie is simultaan-agnosie. Hierbij wordt slechts 1 aspect van een beeld gezien en kunnen er geen 2 of meer zaken tegelijkertijd in de gaten worden gehouden. Hieronder is een tekening te zien waarbij een patiënt met simultaanagnosie probeert een lijn te tekenen tussen 2 lijnen die een rivier moeten voorstellen. De lijn die de patiënt heeft getekend is rood gemaakt.



Samenvatting van problemen met zien

Problemen met de zintuigen komen na een hersenletsel regelmatig voor maar worden door veel gezonde mensen niet gezien. Het kan ernstige problemen geven in het dagelijkse leven. Vaak is het zo dat van de omgeving veel minder gezien wordt zodat de kans op ongelukken en botsingen veel groter dan normaal is. Het meest eenvoudige om aan te pakken zijn visuele velddefecten zoals een hemianopsie omdat iemand zich bewust kan zijn van een dergelijk letsel. Hogere orde problemen met het zien zijn echter moeilijker te compenseren want hiervan is een patiënt zich vaak niet goed bewust. In feite moet hij er constant aan herinnerd worden dat hij de ruimte om hem heen minder ziet. Een visuele agnosie tot slot is een van de meest erge stoornissen omdat de herkenning van voorwerpen, beelden, de omgeving compleet verdwenen kan zijn. Iemand is dan feitelijk blind. Op mijn pagina over Tests en visuele stoornissen leg ik uit en laat ik zien welke tests er zijn om deze visuele afwijkingen vast te stellen.

Wat vindt u van deze pagina? Vul uw commentaar hier s.v.p. in.

Please note that all fields followed by an asterisk must be filled in.

Please enter the word that you see below.

  




Herkent u de hier genoemde problemen? Schrijf deze dan aub op voor anderen.

Heeft u iets herkend van de problemen die hier genoemd zijn? Vertelt u dan aub uw verhaal. U zult merken dat u echt niet de enige bent.

Ik nodig u bij deze uit uw verhaal te vertellen, op uw eigen manier. Het delen van uw verhaal met anderen kan uw bezorgdheid en stress verminderen. Bovendien zult u merken dat er meer mensen zijn zoals u, die zich zullen herkennen in uw verhaal. De kans is dan groter dat u van hen ondersteuning krijgt, tips om met deze situatie om te gaan.

Met uw verhaal kunt niet alleen anderen helpen, anderen kunnen ú ook helpen! En het mooiste van alles is: u kunt uw verhaal geheel anoniem kwijt, geen registratie nodig, u kunt meteen beginnen te typen. Zodat wij met z'n allen elkaar helpen! Met mijn dank alvast!

[ ? ]

Author Information (optional)

To receive credit as the author, enter your information below.

(first or full name)

(e.g., City, State, Country)

Submit Your Contribution

 submission guidelines.


(You can preview and edit on the next page)





Ga van Problemen met zien naar Nederlandse Homepage

Link naar artikel over Functietraining voor Hemianopsie


Ga naar mijn 1e-lijns psychologie praktijk te Leiden