Samenvatting beste opvoeding tips, ook bij pubers

Op een eerdere pagina heb ik al de meest belangrijke opvoeding tips gegeven. Graag wil ik ze hier samenvatten omdat ze ook gelden bij pubers. Maar verder zal deze pagina vooral gaan over hele concrete situaties waarin tips worden gegeven hoe u kunt omgaan met het gedrag van uw kinderen van 12 tot 18 jaar.

1. Stel grenzen, in redelijke mate
Grenzen stellen bij pubers is erg belangrijk voor het aanleren van sociaal gedrag én het traint de puber in het leren beheersen van zijn of haar impulsiviteit. Grenzen stellen kweekt ook een betere zelf-controle, zelf-discipline en impulscontrole. Daarnaast zal het ook een optimalere frustratie-tolerantie aanleren: immers, het je puber zal vaker oefenen met het feit dat het frustaties tegenkomt door de regels/grenzen die er zijn. Het zal daardoor beter kunnen leren hoe met frustraties om te gaan. De controle op eigen impulsen en/of emoties zal beter getraind worden.

2. Richt kritiek nooit op de persoon
Het is in het aanleren van juist gedrag heel belangrijk dat je bijsturing en/of kritiek zorgvuldig toepast, dus nooit op de hele persoon. Je moet duidelijk laten blijken dat je bepaald gedrag niet wilt hebben of juist wel wilt hebben. Een puber-ziel is vaak erg kwetsbaar. En er zijn sterke verschillen in de gevoeligheid van een puber. De ene puber kun je gerust met een luide stem toespreken, het andere zal bij een beetje luide stem teveel angst of juist teveel woede laten zien. Omdat angst een slechte leermeester is en allerlei zaken door de puber uiteindelijk slechter worden onthouden, is het verstandiger altijd feedback rustig met een neutrale en begripvolle stem te geven. Heel belangrijk is dat je altijd uitlegt dat je bepaald gedrag wel of niet wilt zien. Richt je dus op gedrag in plaats van de puber zelf.

3. Geef voldoende vaak complimenten
Uit leertheorieën is al heel lang bekend dat iemand het beste leert als hij meer beloond wordt dan gestrafd. Dat heeft vooral te maken met angst. Angst remt de juiste groei van de hippocampus, een belangrijk geheugengebied in de hersenen. Angst maakt ook altijd onzeker zodat je puber passiever kan worden en zich sneller kan terugtrekken wanneer iets moeilijk is. Juist bij moeilijke leeropdrachten is het daarom essentieel dat je puber op een goede en (vaak) leuke manier gestimuleerd wordt. Positieve aandacht en humor werken als beloning bij een puber (en volwassene) nog altijd het beste als het gaat om het aanleren en bijsturen van gedrag. Deze hele simpele wet wordt binnen scholen en organisaties nog altijd veel te weinig toegepast. Een gemiste kans want hierdoor wordt zoveel talent en optimaal presteren op het werk gemist!

4. Stimuleer je puber om veel zelf te ontdekken, te onderzoeken
Heel belangrijk om voldoende zelfvertrouwen en een actieve manier van het oplossen van problemen bij een puber te leren. Zorg er dan wel voor dat wát een puber wil ontdekken ook binnen zijn mogelijkheden ligt. Als je een puber iets laat doen wat het nog helemaal niet aan kan dan frustreer je het alleen maar en kweek je aangeleerde hulpeloosheid. Maar zorg je ervoor dat de puber plezier krijgt in het ontdekken van dingen en dat het ook nog eens zelf probleempjes kan oplossen, dan zit je goed.

Tips voor de dagelijkse praktijk

De puberteit als groei-fase
Iedereen weet zo langzamerhand wel dat de puberteit een turbulente tijd is voor de jongeren tussen 12 en 18 jaar. Met name voor de meisjes die over het algemeen zo’n 3-4 jaar eerder puberen dan de gemiddelde jongen. De piek bij meiden ligt rond het 14e jaar, bij jongens is dat vaak rond de 17e. En dan zijn er nog de zogenaamde ‘vroeg-pubers’ die al heel snel in de puberteit terecht zijn gekomen (zoals mijn oudste van 14). Deze vroeg-pubers zien er lichamelijk gezien ouder uit, zijn vaak ook emotioneel al verder dan hun leeftijdsgenoten en hebben vaak wat heftigere emotionele (stemmings)wisselingen dan de ‘gewone’ pubers.

De puberteit is een belangrijke fase in het volwassen worden en wordt in sterke mate vooral bepaald door de hormonen: het hormoon oestrogeen (overwegend bij meiden) en het hormoon testosteron (overwegend bij mannen). Deze hormonenstorm zorgt voor snelle veranderingen in het lichaam waar de secundaire geslachtskenmerken duidelijk en snel gaan opvallen. Wat minder bekend is, is dat ook het brein duidelijk beïnvloed wordt door deze hormonenstorm. Gelukkig zijn er al de nodige boeken hierover geschreven en in toenemende mate wordt duidelijk dat de hersenen van pubers behoorlijk anders werken dan die van volwassenen.

Zo zijn de functies waarneming (het zien van dingen, de ruimtelijke waarneming) en het geheugen in vrijwel optimale vorm in de puberteit. Een goed tijdstip om in een sport bijvoorbeeld heel goed te worden. Maar…de hogere functies die het zelfsturend vermogen regelen (de zogenaamde executieve functies) zijn nog altijd niet goed ontwikkeld. Deze (voorste) hersengebieden zijn pas rijp zo rond het 22-24ste levensjaar (en bij sommigen zullen ze nooit rijp worden). Zaken als vooruitdenken of planmatig denken zijn bij vele pubers niet goed ontwikkeld. Maar ook het logische en consequente redeneren zijn in de puberteit ronduit zwak ontwikkeld. Zeker als het gaat om inzicht in eigen gedrag. Juist omdat emoties in sterke mate deze cognitieve (informatieverwerkende functies) beïnvloeden. En juist deze emoties gaan in een puberbrein heftig tekeer. Het zelfcorrigerend vermogen bij pubers is daarmee vaak zwak en hun zelf-inzicht ook. Het is belangrijk dit goed te beseffen want dat verklaart nogal veel van hun vaak merkwaardige gedrag.

De puberteit is een belangrijke fase waarin het Zelfbeeld tot verdere ontwikkeling komt. Een puber wil zijn of haar eigen ideeën ontwikkelen, een eigen beeld ontwikkelen van hoe het de wereld ziet, een eigen waarden en normenstelsel opstellen, onafhankelijk van de ouders. Mentaal gezien denken zij ook dat zij dat wel kunnen maar…emotioneel gezien zijn zij nog erg kwetsbaar en afhankelijk van onze ‘ouder-liefde’. Toch moeten zij stap voor stap leren groeien, groeien naar een eigen volwassen mening. Als ouders kun je vaak niet anders doen dan dit groeiproces stimuleren en begeleiden. Meer dan dat kun je niet doen.

De grootste moeilijkheden in de omgang met pubers

Waarom is het opvoeden van nogal wat pubers zó lastig? Waarom hebben zoveel ouders er moeite mee? Waarom is er iedere week vaak wel iets met je puber dat jouw hoofdpijn bezorgt? Waarom zet het vaak een enorme druk op je eigen relatie?

Allereerst zijn er de snelle stemmings-wisselingen, met name bij meisjes. Het ene moment zijn ze heel rustig en poeslief, het andere moment (en dat kan binnen enkele minuten) is het alsof hij/zij rechtstreeks uit de hel komt. Ik wil niet alles op de hormonen gooien maar dit heeft er vaak wel mee te maken. De hormonale huishouding is dusdanig anders dan bij volwassenen dat een puber razendsnel heel emotioneel kan worden. In combinatie met een nog niet volledig ontwikkelde prefrontaalkwab (voorste delen van de hersenen), leidt dit tot een onvoldoende beheersing van eigen emoties die spontaan opkomen. Met name deze beheersing van emoties wordt door de frontaalkwabben geregeld. Als je puber altijd al een groter emotioneel brein had, waarmee ik bedoel dat het altijd al gevoeliger en vooral temperamentvoller was, dan is dat in de puberteit vaak nóg heftiger. De beheersing van deze heftigere emoties wordt dan een hele opgave voor de frontaalkwabben.

Tegengesteld aan wat velen denken is deze beheersing echter wel goed te trainen. Zoals ik al eerder schreef is het erg belangrijk om al op vroege leeftijd kinderen te leren zichzelf te leren beheersen, gedisciplineerd te zijn. Zie mijn pagina over de vermoedelijk beste opvoedingtips. Dit klinkt heel eng, alsof je kind in een keurslijf moet passen, maar dat is het echt niet. Het leren beheersen van je eigen impulsen (=spontaan opkomende wensen en emoties) is een heel belangrijke fundamentele eigenschap. Het is belangrijk voor een ‘normale’ samenleving waarin wij met z’n allen niet té snel kwaad worden op elkaar, waarin wij met z’n allen elkaar niet direct sexueel aanvallen omdat we simpelweg zin hebben in sex. Waarin wij ons niet te barsten eten aan al dat lekkers dat dagelijks op straat te vinden is, waarin wij onszelf niet armoedig kopen aan al dat leuks dat er allemaal te koop is in onze welvaart-maatschappij.

Deze beheersing van onze eigen wensen en emoties wordt vooral verzorgd door de voorste delen van onze hersenen: de prefrontaal-kwabben. Met name de orbito-frontale en ventro-mediale gedeelten reguleren ons emotionele brein. Dit emotionele brein bevat onder meer onze basis-geheugenopslaggebieden (hippocampus en deel temporaal kwab), onze amygdala die onze angst en kwaadheid regelt, onze hypothalamus die onze instincten (sex, agressie, lust, honger, dorst, vecht- of vluchtreactie) regelt en de hypofyse (die allerlei hormonen maakt).

In feite worden in de frontaalkwabben onze gedragscodes en regels opgeslagen en aangeleerd. De beheersing vindt constant plaats door onze opvoeding en door wat het kind zelf allemaal mee maakt. Het is in feite exact hetzelfde als met een hond. Kijk maar naar de hondenfluisteraar (dog-whisperer) die de meest lastige honden toch heel snel het juiste gedrag kan aanleren. De hond wordt er gelukkiger van, maar de eigenaar vaak zelf ook. En een hond is dan nog een stuk gemakkelijker dan een puber. Maar…het is dus goed te doen.

Bij een puber zijn echter de snelle stemmingswisselingen heel lastig. Ze kunnen je het bloed onder je nagels vandaan halen. Het ene moment heel rustig, het andere moment explosief en zelfs agressief, ongehoorzaam. Het beste dat je dan kan doen is vooral zelf rustig blijven. Zodra je meegaat in de emoties en zelf explosief wordt, op dat moment escaleert de situatie al heel snel. Dat komt omdat een puber net zoals iedereen zogenaamde spiegelneuronen heeft, waardoor de puber meevoelt en meedoet met degene tegenover zich. Als diegene (jij als ouder) dan ook al kwaad reageert, dan is de kans zeer groot dat het emotionele brein van je puber nóg heftiger gaat reageren dan ie al doet. Zij een grote bek? Jij een grote bek terug? Zij een nóg grotere bek terug en slaan met de deuren. Dit helpt allemaal niets, het verergert een ruzie alleen maar. Bovendien, je geeft dan ook het slechte voorbeeld: een emotie als kwaadheid moet je juist leren controleren/ beheersen, niet opblazen.

Rustig blijven, ten allen tijde. Ten tweede, NIET verwachten dat je puber op die momenten van emotionele uitbarstingen redelijk is. Niemand is tijdens heftige emoties redelijk, dat is nou net de ellende van heftige emoties. De politie weet dit maar al te goed. Bij heftige emoties moet je juist rustig blijven óf zeer bruut geweld of dreiging gebruiken. Maar vooral niet gaan discussiëren. Een puber staat niet open voor een uitgebreide discussie op het moment dat de emoties hoog oplopen. Ga dus niets uitleggen, geen lange verhalen op dat moment. Wees heel kort en krachtig zeer duidelijk wat je op dat moment wilt. Dat is meestal dat je je puber moet aangeven dat ie wat rustiger moet worden. Als dat leidt tot nóg meer kwaadheid, dan moet je werken met een zogenaamde time-out. Je gaat dan niet direct in op wat je puber doet, je wilt hem even laten afkoelen. Dat kan door weg te lopen zelf (vaak niet zo slim omdat de puber dan alles bepaalt), of door je puber te zeggen dat hij/zij naar zijn kamer moet om af te koelen. De boodschap wordt dan: “ik praat pas met je verder, ik luister pas naar je, als je weer wat afgekoeld bent”. Belangrijk is dat je je puber serieus neemt en aangeeft dat je wel wílt luisteren maar NIET op deze emotionele manier. Juist dáárom moet jij ook het goede voorbeeld geven en zelf rustig blijven. Laat je nooit verleiden tot het meegaan in de heftige emoties! Een puber heeft daarmee de controle en de macht over jou. En dát mag echt niet gebeuren. Want dan wordt kwaadheid of een heftige emotie een wapen tegen jou als ouder. Dát kan echt niet.

Een puber wordt pas weer wat redelijk als de emoties wat gezakt zijn. Vóór die tijd heeft een lange discusie geen enkele zin. Veel ouders doen juist dit compleet verkeerd en proberen uit alle macht allemaal argumenten om die heftige emoties te dempen. Helemaal fout. Direct aangeven dat deze emoties en deze uitbarsting zo geen zin heeft en dat je wilt dat de puber afkoelt en kalmeert. Wegsturen dus (time-out) maar wél met de belofte te willen praten en te willen luisteren, mits het kind dit op een rustige manier kan doen. Omdat je je puber dan serieus neemt en laat zien dat je op een volwassen manier wilt praten met hem of haar, zal het vaak sneller kalmeren en je meer gaan respecteren.

Dit is wel de meest belangrijke tip voor elke ouder die een explosieve puber voor zich heeft. Laat een puber even uitrazen, afhankelijk van hoe heftig dat is kun je ervoor kiezen dit een paar minuten te doen en dan ook vooral je mond te houden. Tot een bepaalde grens natuurlijk. Als bijvoorbeeld tijdens de razernij hele grove dingen gezegd worden moet je dírect ingrijpen. En dan heb ik het niet over de standaard-opmerkingen als: ‘ik haat je’, ‘wat ben jij gemeen zeg’, of ‘ik wou dat ik een andere vader (moeder) had’. Dergelijke zaken worden in kwaadheid gezegd en worden nooit gemeend. Maar…als je puber begint met ‘klootzak, ik wou dat je dood was’, ‘ik wou dat je kanker kreeg’, of ‘ik maak je dood als ik dat kan’, kijk, dan voel je wel dat er duidelijke grenzen van respect worden overschreden. Zoiets moet je nooit toestaan. Maar… ook hier geldt: blijf rustig maar corrigeer meteen. Maak met lichte stemverheffing duidelijk dat je puber nu moet verdwijnen en dat je verder praat als hij gekalmeerd is. Wordt vooral niet nóg bozer want daar wacht zo’n puber alleen maar op. Een ruzie is tenslotte leuk als de ander daarop heftig reageert.

Als je puber echt niet luisteren wil
Dan rest er weinig anders om straf te geven. De grote moeilijkheid van straffen is dat het schade kan doen aan de relatie met je kind. En als het kind je dan minder gaat respecteren kom je al snel in een spiraal naar beneden. Je kind respecteert je minder, dus haalt het sneller dingen uit, dus moet jij als ouder weer vaker straffen. Vaker straffen betekent dat het kind op een gegeven moment immuun wordt voor de straffen. Het maakt niet meer uit welke straf het krijgt, het gaat toch niet meer goed komen. Een straf verliest dan geheel zijn angst-opwekkend doel. Immers, door angst kan slecht gedrag (deel) voorkómen worden.

Straffen is over het algemeen ook slechter voor het aanleren van correct gedrag dan belonen. Maar ja, in realiteit ontkom je lang niet altijd aan straffen. Omdat je puber nou eenmaal de grenzen opzoekt en er vaak overheen gaat. Bij het straffen is het essentieel dat je straft zonder veel emotie. Heftige boosheid kan namelijk zeer intimiderend zijn en je puber kan zich op zijn persoon aangevallen voelen. Dat is namelijk niet de bedoeling. Een straf moet gegeven worden omdat een puber moet leren dat er gevolgen zijn aan zijn acties. Een andere manier van het leren van verantwoordelijkheden en gevolgen is er namelijk (nog) niet voor een puber. De gevolgen goed inschatten van een slechte actie kan een puber namelijk vaak nog niet. Daarvoor zijn de frontaalkwabben (voorste delen van de hersenen) nog niet goed ontwikkeld bij een puber. Een strafmaatregel geeft een duidelijk gevolg aan het gedrag van een puber. Zo kan hij leren te zien dat bepaald gedrag slecht en dom is.

Maar nogmaals: dan moet de straf wel proportioneel zijn. Daarmee bedoel ik, binnen de perken. Als een puber een keer te laat komt 's avonds van een feestje dan kan het niet zo zijn dat hij dan huisarrest heeft gedurende de komende 3 maanden. Een dergelijke straf staat niet goed in verhouding tot het vergrijp. Het risico bestaat dan dat je puber dit zeer onrechtvaardig vindt en juist daarom jou als corrigerende ouder minder gaat respecteren. Een puber vormt zich namelijk ook een geweten, een waarden- en normenstelsel, een ethisch bewustzijn. Dus is er een scherp rechtvaardigheidsgevoel. Straffen die duidelijk te ver gaan en daarom gericht lijken op het vernederen en op het wraak nemen op de puber zelf, die werken niet. Sterker nog: ze werken averechts, je puber gaat je steeds meer haten en keert zich van je af. Steeds meer acties zullen 'ondergronds' gaan, in het geniep. Je hebt dan steeds minder zicht op je puber.

Om het gedrag van je puber goed te corrigeren helpt het vaak om bij de straf uit te leggen dat je het graag anders had gezien. Je kunt dan zelf het juiste alternatief schetsen en de positieve gevolgen ervan benadrukken. Zo leert je puber dan geleidelijk welk gedrag correct is en welk gedrag niet. Toen mijn oudste dochter te laat van een vriendin kwam en ook nog eens dacht te kunnen logeren bij haar, gaf ik een straf vanwege het te laat komen (1 week geen afspraken) en schetste ik even het volgende scenario. "stel nu dat je op tijd was geweest. En je had daarna even thee met mij gedronken en mij gevraagd wat ik vond van het idee om bij mijn vriendin te gaan logeren. Dan had ik zeer waarschijnlijk wel ja gezegd." Met zo'n dialoog laat je zien welk gedrag gewenst is en je blijft bij het straffen ook rustig. Mijn dochter weet nu in ieder geval dat ik het meen en dat zij nog altijd mijn lieve dochter is, ook al doet zij wel eens wat verkeerd.

Opvoeding tips van anderen

Er zijn nogal wat opvoedtips die je leest in tijdschriften en op Internet. Ik zou graag enkele van dergelijke tips willen doornemen. Zo vond ik een document met waardevolle 6 gouden opvoedingtips. Ze zijn zeker de moeite waard.

Ten eerste: zeg vaker in de week leuke dingen tegen elkaar, dus ook tegen je puber. Iedereen houdt van complimenten, zeker ook je puber. Op die manier laat je je liefde en respect voor elkaar zien. Ten tweede: prijs je puber als het spontaan goed gedrag vertoont. Doe dit spontaan en maak het niet voorwaardelijk. Heeft het zijn kamer eens opgeruimd zeg dan dat je dat waardeert. En zeg vooral niet dat het voortaan altijd zo moet. Laat het bij een onvoorwaardelijke beloning.

Ten derde: juist en gevarieerd belonen. Bij goed gedrag kun je best zeggen dat je puber iets lekkers of leuks krijgt. Maar varieer dit omdat je puber anders jou kan gaan omkopen. Soms krijgt hij wat als hij goede dingen doet, maar soms ook niet. Soms geef je hem spontaan wat(na goed gedrag), zonder dat je dit van tevoren hebt afgesproken. Ook op deze manier dwing je respect en vertrouwen af.

Ten vierde: de time-out zinvol gebruiken. Zoals ik al eerder zei: bij heftige emoties is het altijd beter om iedereen te laten afkoelen. Dus even uit de ruzie stappen. Ten vijfde: de straf niet te lang, niet te laat geven en niet te extreem maken. Hoe eerder ook dat een kind weer correct gedrag kan gaan vertonen. Ten zesde: niet constant corrigeren, een kind wordt daar immuun voor. Sommige overtredingen moet je ook laten gaan, een puber kan wel eens zijn dag niet hebben en zich erg gefrustreerd voelen. Dan is het begrijpend benaderen beter dan op zijn nek zitten en bij ieder ongewenst gedrag een straf uitdelen.

Het zal duidelijk zijn: het opvoeden van een puber vergt best veel van ouders. Flexibiliteit, stabiliteit in eigen emoties, stressbestendigheid, creativiteit en invoelend vermogen. Dat lang niet iedere ouder dit kan opbrengen bewijst de jeugdzorg en het toenemende aantal pubers dat met justitie en/of Bureau Halt te maken krijgt. Maar in de meeste gevallen, zeker als bovenstaande tips worden gevolgd, komt het allemaal wel goed en rolt de puber redelijk de puberteit door. En...overleef je als ouder deze heftige periode. Zo niet, dan kun je altijd nog mijn advies vragen of je aanmelden bij mijn praktijk...

Een leuke en wetenschappelijke video-boodschap van professor Jelle Jolles over wat de beste elementen van opvoeden zijn. Omdat hij het rustig uitlegt maar ook duidelijk de relatie legt tussen opvoeden en de ontwikkeling van het puberbrein. Zeer de moeite waard om te bekijken! Hieronder de link.

Video-boodschap Pubers opvoeden en het brein

Als u deze pagina de moeite waard vond dan kunt u dit uitdrukken in een donatie. U bepaalt wat u mij wilt schenken. Met dit geld kan ik deze website onderhouden en nog meer waardevolle informatie verspreiden zonder hiervoor prijzen te moeten vragen. Wilt u iets geven? Klik dan op onderstaande Doneren knop. Mijn hartelijke dank alvast.



Wat vindt u van deze pagina? Vul uw commentaar hier s.v.p. in.

Please note that all fields followed by an asterisk must be filled in.

Please enter the word that you see below.

  




Heeft u iets aan de hier voorgestelde oplossingen?

Heeft u iets gehad aan de voorgestelde oplossingen op deze pagina? Zo ja, vertelt u dan aub uw eigen verhaal. Mogelijk heeft u nog méér oplossingen voor anderen.

Ik nodig u bij deze uit uw verhaal te vertellen, op uw eigen manier. Het delen van uw verhaal met anderen kan mogelijk andere mensen helpen. Misschien worden uw tips straks wel de meest belangrijke en meest gewaardeerde. Bovendien zorgt uw verhaal voor nóg meer praktijkinformatie zodat we nog meer leren van elkaar.

Met uw verhaal kunt niet alleen anderen helpen, anderen kunnen ú ook helpen! En het mooiste van alles is: u kunt uw verhaal geheel anoniem kwijt, geen registratie nodig, u kunt meteen beginnen te typen. Zodat wij met z'n allen elkaar helpen! Met mijn dank alvast!

[ ? ]

Author Information (optional)

To receive credit as the author, enter your information below.

(first or full name)

(e.g., City, State, Country)

Submit Your Contribution

 submission guidelines.


(You can preview and edit on the next page)

Wat andere lezers/bezoekers gezegd hebben...

Klik hieronder om te zien wat andere bezoekers hebben verteld...

Als puber uit je dak gaan en toch terug kunnen komen 
Met ons schoolteam speelden we een toernooitje, een volleybal en basketbal gespeeld We speelden tegen het PPI uit Amsterdam, het verliep schitterend en …

communiceren over de communicatie 
Mijn zoon en ik vallen vaak in herhaling, een vast patroon van welles/nietes, jij..nee jij etc. Hij triggert mij door bepaalde uitspraken te doen waarvan …

Dit heeft mij enorm geholpen. 
Mijn 14-jarige is op het ene moment helemaal zeker van zichzelf en op het andere moment niet. Wat mij opvalt, is dat ik de periode van mijn puberteit vergeten …

De boodschap van mijn kind voor mij. Not rated yet
Wat mij heel erg heeft geholpen bij de opvoeding van mijn 5 kinderen is: bij een confrontatie met mijn kind eerst gaan kijken naar mijn eigen emotie daarbij, …

Click here to write your own.



Zie ook Opvoeding-tips-tot-12-jaar

Ga naar Beste-opvoeding-tips algemeen

Ga van Pubers-beste-opvoeding-tips naar Homepage

Ga naar mijn praktijk website 3z-psychologie




Aanbevolen boeken

Goed en heel helder geschreven boek van een moeder met puber. Uniek in zijn soort door zeer praktische en eenvoudige tips; echt een aanrader!!

Eén van de betere boeken over hoe je met je puber kan omgaan. Persoonlijk en humorvol geschreven door een echte (ervarings)deskundige en psychologe:

Vanuit de kennis van de neurowetenschappen wordt veel duidelijk hoe het puberbrein werkt en waarom je puber is zoals hij/zij is:

Boeken voor de pubers zélf die je als ouder echt kunt aanbevelen: voor een jongen en daarna voor een meisje