Sociale contacten: wat heeft je brein hiermee te maken?

Met sociale contacten bedoel ik alle contacten met andere mensen, of meer intiem of oppervlakkig. Dus hoe ga je om met: je familie, je man of vrouw, je kinderen, je beste vrienden, je kennissen, je collega’s op het werk, en andere mensen waar je soms mee moet omgaan?

Je hersenen moeten goed functioneren om een adequaat en vriendschappelijk netwerk van sociale contacten te kunnen onderhouden. Het lijkt wel zo eenvoudig om vrienden te hebben maar je hebt je geheugen nodig om te weten wat je vriend jou verteld heeft, of wanneer je weer een afspraak met hem of haar hebt. In gesprekken is het belangrijk om te weten wát je vertelt en verteld hebt, maar ook om te onthouden wat je vriend zojuist heeft verteld zodat je de juiste vragen op het juiste moment kunt vertellen. Stel je maar eens voor hoe het is als je beste vriend iedere keer weer dezelfde vragen aan jou blijft stellen in een gesprek. Dat is eventjes leuk maar niet als dit elke keer gebeurt, dat wordt echt irritant. Maar dat is precies wat er gebeurt bij de ziekte van Alzheimer (een vorm van dementie). Zo’n contact wordt vervelend, irritant of ook wel saai. Mensen gaan zich dan van je afkeren, uiteindelijk.

Verder heb je een voldoende zicht en gehoor nodig om zonder al teveel irritatie te kunnen communiceren. Je hebt vast wel eens met iemand gekletst die zijn gehoorapparaat niet aan had staan. Je moet dan constant schreeuwen en dat gaat op een gegeven moment irriteren. Dat je zicht belangrijk is in sociale contacten lijkt heel logisch. Maar veel mensen weten niet dat visuele waarneming op een hoger niveau ook vereist is. Met name is het nodig voor goede communicatie als je hersenen subtiele nonverbale signalen kan interpreteren in een gesprek. Als je gesprekspartner bijvoorbeeld net even iets te vaak wegkijkt als jij iets vertelt, of als hij zijn ogen net even iets te vaak sluit, dan weet jij al dat hij verveeld is of eigenlijk niet goed naar jou luistert. Ook hoe vaak iemand knippert met zijn ogen, hoe de wenkbrauwen op en neer gaan, hoe de mond beweegt, het gezicht steeds verandert, al deze zaken moeten door jou goed waargenomen worden. Op basis hiervan namelijk kun jij jouw gespreksonderwerp al of niet aanpassen zodat het gesprek ook voor de ander leuk blijft.

Nu bestaat er een grote variatie in deze vaardigheden, in deze zogenaamde sociale aandacht (= het opmerken van sociale vaak nonverbale hints). Ieder mens is daar anders in, de een kan dit veel beter dan de ander. Autisten kunnen dit bijvoorbeeld niet zo heel goed. Ze zien weliswaar veel details, ook aan een gezicht, maar hebben wel veel meer moeite dan gemiddeld hieruit conclusies te trekken over iemand’s gevoelens tijdens een gesprek. Dit verkeerd of helemaal niet interpreteren van iemand’s gezichtsuitdrukkingen, stem-intonatie of –volume, kan tot problemen in de communicatie, in sociale contacten leiden. Om iemand’s gevoelens puur en alleen af te lezen vanaf iemand’s gezichtsuitdrukkingen is erg lastig. Probeer op internet maar eens zulke tests te vinden en te doen. Je zult merken dat dit nog een hele lastige taak is. Vaak vertrouwen wij ook op iemand’s stem, de manier waarop iemand iets zegt, in plaats van alleen maar iemand’s gezicht.

Op dezelfde manier is horen erg belangrijk tijdens een gesprek. Met name moet je iemand’s subtiele stemtoon-verschillen kunnen horen zodat je beter kunt interpreteren hoe iemand zich voelt (of denkt). Het ‘uitlezen’ van een stem is eveneens erg moeilijk. Alleen mensen die hierin getraind zijn én een natuurlijk talent ervoor hebben kunnen dit erg goed. Als psycholoog moet ik dit ook goed kunnen, sterker nog: het is erg handig als ik dit beter dan gemiddeld kan, zodat ik mijn klanten beter kan inschatten. Gelukkig heb ik in mijn jeugd enige training gehad. Ik keek namelijk heel vaak naar vogels in de natuur (niet lachen) en luisterde naar hun gezang. Ik kon en kan uit al dat gefluit verschillende soorten vogels onderscheiden. Dergelijke training heeft er (mede) voor gezorgd dat ik nu sneller bepaalde gezichtsveranderingen en stemverschillen kan zien dan gemiddeld. Dat is voor mijn beroep erg handig.

De regulatieve of executieve functies tijdens sociale contacten

Het onderhouden van sociale contacten vereist de hoogste hersenfuncties, de zogenaamde executieve of regulatieve functies. Op een andere pagina over tests leg ik veel meer uit over deze functies die de laatste 10 jaar enorm in de belangstelling staan. Voor nu volstaat het met te noemen dat deze functies onder meer initiatiefname, planmatig vermogen en zelfcorrigerend vermogen inhouden.

Planning en organisatie? In sociale contacten? Nou, in het onderhouden van je contacten is het wenselijk dat je je inleeft in de wensen en interesses maar ook in hun zorgen en problemen. Je moet erover nadenken hoe je hiermee om gaat, je moet eigenlijk een ‘plannetje’ bedenken hoe je bijvoorbeeld je vriend pleziert met een cadeautje of een berichtje via SMS. Het woord ‘plan’ klinkt in deze context misschien vreemd maar het is daadwerkelijk een scenario dat jij in je hoofd moet hebben hóe je je contacten met je vriend onderhoudt. De manier waarop je hem bijvoorbeeld uitnodigt voor een afspraak, wat je voor hem gaat kopen als je hem bezoekt en wat je samen wilt gaan doen als je uitgaat. Je hersenen hebben hier vaak al onbewust een plannetje, een script voor gemaakt, vooral omdat zij weten hoe je vriend in elkaar zit, wat ie leuk vindt en ook vooral wat niet.

Maar…een hersenletsel kan deze plannen aardig beschadigd hebben. Zo kan iemand vergeten zijn dat zijn vrouw altijd gewend was heel attent benaderd te worden. Of iemand kan niet meer goed bedenken wat voor iemand anders qua gevoel goed is om wel of niet te zeggen. Iemand met hersenletsel kan daardoor erg onbeholpen of zelfs bot zijn. Mensen zijn erg verschillend in dit soort sociale vaardigheden. De een kan uitstekend met iemand meeleven en iemand’s gevoelens prima lezen. De ander kan dat veel minder. Zo is wel bekend dat de gemiddelde man minder attent is dan de gemiddelde vrouw. Maar nogmaals, planning in deze sociale contacten is ook erg belangrijk, naast het invoelend vermogen.

Een ander executief deel van je hersenen is het zien van je eigen fouten en het evalueren en corrigeren ervan. De hersenen hebben hiervoor een module die constant bekijkt (monitort) wat je zelf doet, of dat nu je bewegingen zijn, je manier van praten of je sociale handelingen. Als deze module niet meer optimaal werkt, bijvoorbeeld wanneer je dronken bent, dan kan je gedrag ongepast zijn, ongemanierd of ver over grenzen heen. Dat kan natuurlijk tot ernstige gevolgen leiden, bijvoorbeeld op je werk. Het beroemdste geval is natuurlijk Phineas Gage, die ernstig prefrontaal letsel op liep doordat er een staaf metaal dwars door zijn voorhoofd was geschoten. Hij overleefde dit maar was in 1 klap in zijn gedrag geheel veranderd: snel geïrriteerd, agressief, onverschillig. Hij verloor dan ook zijn werk, kon ook nergens lang meer zijn werk doen vanwege zijn onaangepaste gedrag. Hij was vóór het hersenletsel een heel aardige en punctuele man.

Het beseffen dat je in sociaal gedrag soms fouten maakt, soms te ver bent gegaan, is niet alleen een emotioneel iets. Het is vaak ook erg technisch. Je moet namelijk dergelijke omgangsregels kennen, je moet heel goed jouw handelingen kunnen zien en je moet ook kunnen zien hoe jouw handelingen een invloed hebben op je gesprekspartners. In bijvoorbeeld een echte sociopaat (vroeger psychopaat genoemd) is het bekend dat emoties als angst en verdriet veel minder intens vóórkomen. Zij kunnen dus geheel anders op mens en dier reageren dan gemiddeld. Je ziet dit ook nog wel eens bij jonge kinderen van 4, als zij hard aan de staart van een kat trekken. Ze begrijpen nog niet goed dat de kat dan pijn heeft en dit niet leuk vindt. Dat moeten zij nog leren. Bij sociopaten is dit vroeger niet goed aangeleerd en zijn bepaalde delen van hun prefrontaal kwab daarom ook niet goed ontwikkeld. Om dan nog goed aangepast gedrag aan te leren bij hen is dan vaak moeilijk, zo niet onmogelijk.

Tot slot, verkeerd gedrag moet gecorrigeerd worden maar…daarvoor moet je het wel eerst opmerken. Waarom zou iemand gemotiveerd zijn zijn gedrag aan te passen als hij echt niet ziet wat er fout aan is? Sociopaten zien dat vaak niet. Ook moet iemand creatief genoeg zijn om andere manieren van gedrag te tonen als zij hun fouten zien. Ook dat vraagt planning en een vorm van flexibiliteit. Emotioneel gezien vraagt het ook moed en vooral zelfvertrouwen om eigen fouten te erkennen.

Sociale contacten: een hersenkraker

Door je dit alles te vertellen hoop ik dat je zult beseffen dat het onderhouden van je sociale contacten echt niet zo automatisch of gemakkelijk is als je mogelijk gedacht had. Je hersenen moeten hier echt optimaal voor functioneren. Natuurlijk, sommige mensen kunnen dit van nature al erg goed. Hun hersenen hebben hierin waarschijnlijk al veel training gehad, door hun opvoeding bijvoorbeeld. Of zij zijn erfelijk gezien hierin een stuk beter. Voor vele mensen echter, is het onderhouden van sociale contacten pittig, het kost veel hersencapaciteit. Vaak weten zij dat niet. Beseffen zij niet dat hersenverschillen tussen mensen leidt tot verschillen in sociale vaardigheden. Dit verklaart ook dat nogal wat medici niet goed kunnen communiceren met patiënten: hun hersenen zijn wellicht goed ontwikkeld voor het snijden in mensen, maar hun empathisch vermogen en het lezen van emoties kan veel minder ontwikkeld zijn. Zelf zullen zij dit echt niet door hebben, juist omdat dergelijke monitoring-functies in hun brein niet goed of benedengemiddeld functioneren.

Het positieve nieuws is echter dat je dergelijke sociale vaardigheden kan trainen om je sociale contacten goed te houden. Dergelijke training is tot op zekere hoogte mogelijk. Maar dan moet je wel een goede personal coach hebben die erg goed is, authentiek en eerlijk. En niet bang. Oppervlakkig coachen hierin is funest: dat zal leiden tot oppervlakkig sociaal functioneren van diegene die gecoacht wordt. Ik hoef geen politieke voorbeelden te noemen, iedereen kan dat op TV bij bepaalde politici heel goed zien. Hun breinen functioneren dus minder goed op dit vlak. Onthoud dat maar.

Wat vindt u van deze pagina? Vul uw commentaar hier s.v.p. in.

Please note that all fields followed by an asterisk must be filled in.

Please enter the word that you see below.

  




Ga van Sociale contacten Normaal Brein naar Homepage Nederlands


Ga naar mijn 1e-lijns psychologie praktijk te Leiden