Zelfverzorging: ernstig onderschat na een hersenletsel

Wat bedoel ik eigenlijk met zelfverzorging? Nou, in revalidatie is het een zeer belangrijk onderdeel van het herstelproces en een middel om weer terug te keren naar huis. Om het eenvoudiger te maken heb ik zelfverzorging in verschillende dagelijkse activiteiten onderverdeeld. Allemaal gecentreerd in en rondom je eigen woning: jezelf wassen (tanden poetsen, scheren, douchen, je nagels knippen, je oren schoonmaken), naar het toilet gaan (veilig en hygiënisch), jezelf aankleden, je kleren en schoenen schoonmaken, je medicatie op tijd innemen, het bereiden van maaltijden en koken, het schoonmaken van je huis, je eigen geld en post beheren.

Zelfverzorging komt eigenlijk neer op de ogenschijnlijk simpele dagelijkse leven zaken die iedereen moet doen om een plezierig en gezond leven te kunnen leiden. Hersenletsel kan serieuze gevolgen hebben voor deze zelfverzorging. Sterker nog, na een beroerte zijn de meeste patiënten 100% afhankelijk van een ander persoon! Deze afhankelijkheid neemt dan wel af in 6 maanden na het letsel, maar de onafhankelijkheid is vaak na een CVA of beroerte flink aangetast. De meeste patiënten worden wel op een of andere manier afhankelijker van hun partner. Veel medici beseffen dit niet echt. Met het vertellen van de verhalen van echte patiënten en hun familie, hoop ik dat meer mensen zich zullen realiseren welke impact een hersenletsel kan hebben op iemand’s autonomie en zelfverzorging. Zodat er ook meer begrip komt voor mensen met hersenletsel.

Zelfverzorging: jezelf schoonmaken en ook je spullen

Iedereen moet zich dagelijks wassen: tandenpoetsen, zo nu en dan je vinger- en teennagels knippen, naar het toilet gaan en jezelf daarna hygiënisch schoonmaken, en het gaan douchen. Allemaal simpele activiteiten zou je zo zeggen. Dat verandert radicaal als je een beroerte krijgt waarbij één helft van je lichaam verlamd is geraakt. Om je voor te stellen hoe moeilijk het is voor iemand na een beroerte om zichzelf schoon te maken, kun je 1 dag proberen met slechts één hand alles te doen. Dat mag de dominante hand zijn. Dit zal niet gemakkelijk zijn en het kost echt heel veel energie en tijd. Probeer je schoenen met veters maar eens te strikken met slechts één hand. Ga maar eens naar het toilet en doe een ‘grote boodschap’ maar gebruik dan slechts één hand.

Dus wat gebeurt er met iemand na een beroerte? Nou, zonder hulp van anderen verandert zijn uiterlijk. Vaak zie je dat aan de vette haren die al tijden niet gewassen zijn, aan de nagels die vies zijn of al veel te lang (probeer maar eens met één hand nagels te knippen). Vaak ruikt zo’n iemand ook erg vies. Ook zien de kleren er vaak wat viezer uit, niet gestreken, eventueel met vlekken erop. Meestal is er echter wel iemand die oplet en die de patiënt met een beroerte helpt met dit schoonmaakproces. Maar het komt nog wel eens voor dat mannen zichzelf niet geschoren hebben aan de linkerkant van hun gezicht (na een visueel neglect). Ook het scheren met een mesje is té gevaarlijk geworden zodat men een scheerapparaat moet gaan gebruiken.

Deze voorbeelden zijn geldig voor mensen met een beroerte of CVA maar ook voor traumatisch hersenletsel kan dit op gaan. Vaak is het wel zo dat traumatisch hersenletsel minder ernstige motor stoornissen veroorzaakt (in het bewegen) zodat vaak wel beide armen of benen bewogen kunnen worden. Wat je wel vaker ziet bij een traumatisch hersenletsel is een verandering in de persoonlijkheid. Iemand kan daardoor veel slordiger zijn geworden. Zichzelf wassen of goed kleden is dan minder belangrijk geworden. Je ziet vaak dat dergelijke mannen (vaak mannen) er ook slonzig, wat zwerversachtig gaan uitzien. Dit kan wat herstellen maar je ziet dit vaak ook zeer lange tijd bestaan.

Zelfverzorging: je eigen medicijnen kunnen innemen

Zelfverzorging houdt ook in dat je voor je eigen gezondheid kunt zorgen, bijvoorbeeld voor je eigen pillengebruik. Vaak wordt dit aspect van zelfverzorging simpelweg vergeten. Zeker bij jongeren is dat gebruikelijk omdat zij vaak weinig medicatie hoeven te nemen.

Het nemen van medicatie of medicijnen heeft twee fundamentele aspecten. Het eerste is dat je je moet kunnen herinneren hoeveel en welke medicijnen je moet nemen. Het tweede punt is dat je je moet kunnen herinneren wanneer je je medicijnen gaat innemen.

Hersenletsel, speciaal traumatisch hersenletsel, heeft meestal geheugenproblemen tot gevolg. Daarom komt dit het meeste voor: de patiënt vergeet gewoon zijn medicatie te nemen. Schattingen over hoeveel doden er in Nederland vallen zijn aan de schrikbarend hoge kant (naar ik meen enkele honderden mensen per jaar). Na een hersenletsel is de kans op het niet of verkeerd innemen van medicijnen des te groter. Gelukkig zijn er oplossingen voor. Er zijn speciale medicijndoosjes met alarm, je mobiel kan medicijnalarmpjes geven en verpleegkundigen kunnen je eraan herinneren. Maar, als er uitsluitend ernstige geheugenproblemen zijn en iemand leeft alleen in een woning, dan kan alleen speciale technologie iemand helpen betrouwbaar zijn medicijnen in te nemen. Diensten zoals NeuroPage en Neuromax in Nederland zijn voorbeelden van diensten waardoor iemand nog zelfstandig kan leven met een ernstige geheugenstoornis. Helaas weten slechts weinigen van dergelijke diensten of de dienst wordt nog niet vergoed door zorgverzekeraars.

De link naar www.neuromax.nl is hieronder te vinden. Link naar NeuroMAX

Zelfverzorging: het voorbereiden van maaltijden en koken

Ook deze activiteiten lijken niet zo moeilijk. Maar ik was zelf verrast bij het observeren van patiënten hoe weinig sommigen weten over hygiënisch koken of over wat gezond voedsel is. De kennis en het bewustzijn van ‘normale’ mensen over gezonde eet- en kookgewoontes lijkt onderontwikkeld, zeker bij de wat lager opgeleiden. Logisch dat deze groepen vaker lijden aan overgewicht en andere gezondheidsklachten.

Hersenletsel heeft natuurlijk geen gunstige effecten op iemand’s leef- en eetgewoontes. Wat ik vaak van patiënten terug hoorde was dat het eten voorbereiden of koken zeer veel energie en moeite kostte. Vooral voor mensen met een beroerte en een halfzijdige verlamming. Voor hen kost het snijden van paprika, champignons, aardappelen schillen en groenten snijden veel meer tijd dan voor een gezond iemand. Omdat zij vaak ook aandacht problemen hebben en er langer over doen, treedt vermoeidheid al snel op. Dit vermindert dan ook het plezier dat zij nog hebben in het koken. Vaak zie je dan ook dat ze uiteindelijk het koken maar niet meer doen en dat de partner dit volledig heeft overgenomen. Want dan kan er wel op tijd gegeten worden zodat er meer tijd over is voor andere leukere zaken.

Voor traumatisch hersenletsel patiënten zijn het vaak niet zo zeer de motorische moeilijkheden bij het bereiden van een maaltijd, maar de planning die nodig is bij complexere maaltijden. Om dit een beetje te begrijpen moet je maar mijn pagina over Storing-in-problemen-oplossen lezen. Daarnaast kan ook meespelen dat na een traumatisch hersenletsel vaker dan gemiddeld de reuk (en smaak) beschadigd is of zelfs geheel weg is. Dan is koken echt niet zo leuk meer. Maaltijden moeten dan veel kleurrijker opgediend worden of erg kruidig gemaakt worden om iets te kunnen proeven. Ook kan het zijn dat alleen maar een hele vieze smaak in de mond achterblijft, zodat dit leidt tot eetproblemen.

Alsof dit nog niet genoeg is, worden er meer problemen gemeld door patiënten. Bij het bereiden van maaltijden moet je wel de juiste ingrediënten hebben. Om dit te organiseren en bij te houden wanneer je wat moet kopen voor elk diner, moet je aardig kunnen plannen. Dit is al lastig voor een gezond persoon. En vele gezonde mensen hebben er al problemen mee. Dat heeft tot gevolg dat zij minder gevarieerd eten en vaak zie je ook in zulke families dat hetzelfde voedsel meerdere malen per week gegeten wordt. Na hersenletsel, kan de planningsvaardigheid aangetast zijn zodat het ruim van tevoren kopen van wat er allemaal nodig is, lang niet altijd goed verloopt. Toen ik eens een patiënt ondervroeg over zijn eetgewoontes nu hij na zijn hersenletsel alleen woonde, gaf hij eerlijk toe dat hij steeds weer dezelfde magnetronmaaltijden at. Dat gaf hem namelijk veel rust en geen stress!

Zelfverzorging: Het schoonmaken van het huis of huishouden

De lijst van problemen bij de zelfverzorging na een hersenletsel stopt hier niet. Het wordt nogal deprimerend vind je ook niet? Natuurlijk, je kunt je wel voorstellen welke problemen er allemaal ontstaan als één kant van je lichaam verlamd of gedeeltelijk verlamd is geraakt. Zeker als het gaat om het schoonmaken van je huis. Het ramen lappen wordt dan een enorme klus, of zelfs onmogelijk. De meeste patiënten hebben hier dan ook hulp voor (thuiszorg).

Is het schoonmaken dan geheel iets lichamelijks? Ja, hoofdzakelijk wel. Daarom ook werken er nogal veel lager opgeleiden in de schoonmaakbranche. Maar er speelt wel enige planning een rol bij het schoonmaken van een heel huis. Als je niet goed plant kan het zijn dat je oververmoeid raakt van het schoonmaken. Na een hersenletsel is vermoeidheid toch al sterk aanwezig. En het niet goed opdelen van schoonmaak-activiteiten in kleinere delen, leidt dan al gauw tot overbelasting en oververmoeidheid. Het gebeurt helaas wel vaker dat patiënten 3 tot 4 uur moeten rusten nadat zij het huis ‘even snel wilden schoonmaken’.

Zelfverzorging: Het beheren van de financien en de post

Eindelijk heb ik het einde van de lijst problemen bereikt die kunnen ontstaan bij de zelfverzorging na een ernstig hersenletsel. Het beheren van je geld en je post is vooral een mentale bezigheid. Daarom kan hier nogal veel mis gaan na een hersenletsel. Dit kan zover gaan dat een patiënt door de rechter ontheven moet worden van zijn of haar financiële verplichtingen. Vaak wordt in zulke gevallen gekozen voor een zogenaamde bewindvoerder. Omdat de patiënt wilsonbekwaam is voor wat betreft zijn eigen financiën.

Om je eigen geld te kunnen beheren moet je op zijn minst kunnen rekenen en cijfers kunnen lezen. Hersenletsel kan leiden tot a-calculie: een onvermogen om nog goed te kunnen rekenen. Dit kan zo ernstig zijn dat zelfs een simpele overmaking per Internet of per accept-giro niet meer lukt. Ook als men maar een beetje kan rekenen kan het zijn dat wat complexere financiële administratie (zoals het belastingformulier invullen) moeilijk wordt.

Een ander algemeen effect van hersenletsel zijn visuele problemen. Visuoruimtelijke problemen, visueel neglect, visuele velddefecten, zelfs de visuele agnosie (zie ook mijn pagina over Problemen met zien), kan problemen geven in het goed herkennen van formulieren, zowel op papier als op een computerscherm. Cijfers kunnen slecht gedeeltelijk of helemaal niet gezien worden en als grote sommen geld overgemaakt moeten worden is dit een hoog risico. Eén simpel foutje in het typen hoeft niet meteen gezien te worden als je visuele problemen hebt. Vaak is het zo dat patiënten met hersenletsel hun financiële administratie in zijn geheel overlaten aan hun partner. Of zij doen het samen.

Een geheel ander probleem bij hersenletsel zijn de problemen in de executieve functies. Zie hiervoor mijn pagina over Storing in Problemen oplossen. Eén van de vaardigheden bij deze functies is het evalueren en zelf zien van je eigen fouten. Ook kun je meer risico’s nemen dan eigenlijk verstandig is, door een letsel meer vooraan in je hersenen. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren door overmatig gokken, gevaarlijke risico’s nemen bij auto of motor racen. Dit heeft dan weer te maken met impulsiviteit en/of het minder ervaren van angst zodat risico’s sneller genomen worden. Het kan leiden tot het overmatig uitgeven van geld, het overmatig aankopen van allerlei producten zonder je te realiseren dat je budget ruim overschreden wordt of dat je straks ernstig tekort gaat komen.

Is er nog hoop?

Natuurlijk worden niet alle genoemde problemen bij één hersenletselpatiënt gevonden. Dat bestaat wel, maar dan praat je wel over een zeer ernstig en groot hersenletsel. Dat zie je vaak bij vormen van dementie zoals bij de ziekte van Alzheimer.

De meeste problemen die ik van patiënten gehoord heb traden op in hun 1e jaar na het letsel. Sommige problemen worden echter wat kleiner door meer spontaan herstel of de juiste revalidatie.

Maar overall, deze voorbeelden laten wel zien dat hersenletsel een enorme impact kan hebben op iemand’s onafhankelijkheid en zelfverzorging. Ik kan geen ander ziektebeeld bedenken dat zo’n impact kan hebben. Geen wonder dat het percentage depressieve patiënten meer dan 1 jaar na hun hersenletsel veel hoger ligt dan bij de gezonde bevolking.

Er is echter enige hoop. Op mijn pagina’s over Brein training of revalidatie geef ik handige tips die in de revalidatie gebruikt worden om de negatieve effecten van hersenletsel op het dagelijkse leven te verminderen. Sommige tips en trucs komen van patiënten en hun familie zelf, omdat zij als beste ervaringsdeskundigen deze ontwikkeld hebben.

Wat vindt u van deze pagina? Vul uw commentaar hier s.v.p. in.

Please note that all fields followed by an asterisk must be filled in.

Please enter the word that you see below.

  




Ga van Zelfverzorging naar Hersenletsel in het dagelijkse leven


Ga naar mijn 1e-lijns psychologie praktijk te Leiden