Zelfverzorging en jezelf schoonmaken en -houden

Hoe in hemelsnaam zijn jouw gezonde hersenen nu betrokken bij je zelfverzorging zoals bijvoorbeeld jezelf schoonmaken (haren kammen, jezelf wassen) of het beheren van je eigen financiën? Ze zijn namelijk heel erg betrokken! Ik schreef deze pagina’s om je dit te laten zien omdat het zelden beseft of begrepen wordt door medische professionals, psychologen of familieleden.

Ten eerste moet je een soort gevoel voor schaamte of hygiëne hebben, of voor je zelfwaarde. Dit wordt je meestal aangeleerd in je opvoeding of op school. De media speelt hierbij ook een rol omdat je constant mensen ziet in de reclame die er erg netjes en uiterst verzorgd uit zien. Dit gevoel van zelfwaarde wordt opgeslagen in je hersenen, vermoedelijk in de prefrontaal kwab. Het is ook gekoppeld met angst, in een vorm die we schaamte noemen. Normaal gesproken, hebben we geleerd onszelf een beetje te schamen als we té ongekleed of onhygiënisch eruit zien. Dat is de reden dat de meeste mensen zich toch wat opgelaten voelen als iemand zegt dat hun gulp open staat of dat zij een flinke vlek op hun gezicht of broek hebben. Wanneer een dergelijke schaamte er totaal niet is of maar heel weinig dan kan er iets ernstigs aan de hand zijn. Dat is ook de reden dat een psycholoog of psychiater altijd heel goed kijkt naar iemand’s uiterlijk of zelfverzorging (zijn kleren en/of zijn hygiëne). Kijk maar naar psychiatrische patiënten die er meestal nogal vies of ongekleed uit zien, bijvoorbeeld omdat zij zichzelf al in geen weken gewassen hebben.

In het dagelijkse leven, wanneer wij bijvoorbeeld een rol hebben in de vorm van een betaalde baan, dan geven wij om hoe wij overkomen, hoe wij eruit zien en hoe we ruiken. Dus scheren we ons regelmatig, doen make-up op of een lekkere parfum, en we kiezen zorgvuldig onze kleding. Allemaal tekenen van een goede zelfverzorging. Natuurlijk verschillen we in het kiezen van de juiste kleren bij elkaar: smaken verschillen nu eenmaal. Maar…dingen worden echt anders als plotseling iemand er geheel anders gaat uitzien of gaat ruiken vanwege slechte hygiëne. Dan moet je je wel zorgen gaan maken omtrent zo’n persoon of collega. Emotionele problemen, maar ook bijvoorbeeld een hersenaandoening zoals een tumor, kunnen redenen zijn van dit soort plotseling veranderend gedrag. Als dit door deze collega niet uitgelegd kan worden, of de uitleg komt zeer merkwaardig over, dan zou ik me extra zorgen maken en deze collega goed in de gaten houden.

Zelfverzorging en je huishouding

Het huishouden doen houdt nogal wat activiteiten in: je bed opmaken, je woonkamer en andere kamers stofzuigen, afstoffen, je kleren wassen en strijken, het bijhouden van de voorraadkast en het doen van boodschappen. Wat is in deze gevallen normaal of gezond hersenfunctioneren? Hoe kun je zeggen dat iemand ronduit smerig is of dat iemand een hersenaandoening heeft? Dat is inderdaad niet altijd gemakkelijk te zeggen.

Maar, als neuropsycholoog kijk ik zeker naar hoe iemand zijn huishouding doet. Het zegt namelijk nogal wat. Als ik dan al een huisbezoek doe, en het huis is een puinhoop, lange tijd niet onderhouden, de vuilnisbakken zitten overvol, de vieze kleding ligt overal, tja, dan is er toch echt iets aan de hand. Het kan erop wijzen dat iemand niet kan plannen, of dat er iets met iemand’s stemming (gemoed) aan de hand is (vaak een depressie of angststoornis). Het interessante detective-werk dat ik in zulke gevallen moet doen, is uit te zoeken of er echt sprake is van een hersenaandoening of een emotionele stoornis. Zeker als zulke veranderingen in huis duidelijk afwijken van eerder gedrag van de afgelopen jaren, dan is dat zeker een reden om verder te zoeken naar een afwijking (in de hersenen of in de stemming).

Overtuig jezelf maar van bovenstaand verhaal. Kijk maar eens naar ouderen van 80 jaar en ouder met dementie, zie maar eens hoe zij hun kleding of uiterlijk al of niet verwaarlozen. Weet je dat kinderen van 1 tot 3 jaar niet zoveel geven om hoe smerig zij worden, bijvoorbeeld tijdens het eten? Dat kunnen zij namelijk nog niet zelf zo waarnemen of voelen: schaamte komt pas wat later. Hun zelfverzorgingsvaardigheden zijn nog niet voldoende ontwikkeld.

Terug naar het huishouden: het vereist zeker kennis en planning. Je moet wat weten van kleren en wasmachines en waspoeder. Je moet vooruit zien wanneer je nieuwe kleren moet kopen, wanneer het tijd is om het beddengoed te verwisselen, wanneer stof toch echt een gezondheidsprobleem thuis wordt. Niet alleen kennis heb je dus nodig maar met name ook de juiste emoties. Als je bijvoorbeeld geen schaamtegevoel (meer) hebt of enige angst voor hygiëne-problemen of gezondheidsproblemen, dan kan het zijn dat je frontaalkwab functies niet meer goed werken. Zelfs als de persoon zelf zegt dat hij zo prima kan leven in huis.

Zelfverzorging en je financien beheren

Er is een enorme variatie in hoe gezonde mensen hun eigen geld beheren, één van de aspecten van zelfverzorging. Hoe kan een neuropsycholoog nu zeggen dat er sprake is van hersen dysfunctioneren door naar de manier van jouw geldbeheer te kijken? Nou, in feite kan hij dat niet. Niet zonder te weten hoe iemand zijn geld beheerde sinds de afgelopen 6 maanden bijvoorbeeld. Want dat zegt veel over welke vaardigheden iemand had/heeft om zijn eigen geld te beheren.

Maar…er zijn wel bepaalde cognitieve vermogens vereist om je eigen geldbeheer goed te kunnen doen. Allereerst moet je natuurlijk cijfers begrijpen en de basisbeginselen van het rekenen. Dit controleert een neuropsycholoog altijd in zijn onderzoek. Het vinden van rekenproblemen kan namelijk wijzen op problemen met eigen geld beheren. Maar ook het geheugen moet goed genoeg zijn. Je moet namelijk weten dat je bijvoorbeeld nog openstaande rekeningen hebt. En je moet plannings-vaardigheden hebben. Om te voorzien dat je over 3 maanden bijvoorbeeld geen geld meer hebt. Dergelijke processen – geheugen, planning, rekenen – kunnen onvoldoende blijken te zijn, ook bij ‘gezonde’ mensen en dit kan verklaren waarom hun geldbeheer vaak te wensen overlaat. Zeker als blijkt dat zij regelmatig rood staan.

Een ander probleem met geld kan ook wat meer emotioneel bepaald zijn: te weinig uitgeven (zelden) of juist teveel (veel vóórkomend). In het eerste geval, bijvoorbeeld bij teveel sparen en te weinig uitgeven aan eten, kan angst een belangrijke rol spelen. Angst om je geld kwijt te raken. In het tweede geval, teveel geld uitgeven, kan een obsessie om steeds weer nieuwe dingen te willen een probleem zijn. Maar het kan ook zijn dat iemand nieuwe zaken niet kan weerstaan, dat iemand meer wil zijn dan slechts de ‘gemiddelde’ persoon, of dat iemand teveel koopverslaafd is geraakt. Er zijn vele redenen te bedenken waarom iemand teveel geld uitgeeft, zeker wanneer het om emoties gaat. Een neuropsycholoog kijkt vooral naar redenen die te maken hebben met hersenletsel: bijvoorbeeld een hersentumor in de frontaal kwab die impulsief koopgedrag in de hand werkt. Of die de angst om risicovol te kopen doet wegnemen. Vaak zie je dat er nog wel meer in het gedrag niet goed loopt zodat de verdenking op zo’n tumor steeds groter wordt. Bijvoorbeeld bij een toename van risicovol gedrag zoals onverantwoorde investeringen doen op het werk of zeer gevaarlijke inhaalpogingen doen in het verkeer.

Samenvatting van Zelfverzorging bij een gewoon brein

Zelfverzorging houdt nogal wat activiteiten in die te maken hebben met verschillende cognitieve (informatieverwerkende) vaardigheden zoals het geheugen, planning, zelfregulatieve of executieve functies. Maar daarnaast zijn ook de juiste emoties zoals angst en schaamte van belang. Als beseft wordt dat ook een schijnbaar triviaal iets als het huishouden doen, veel hersencapaciteit vraagt, dan zal ook beter begrepen worden waarom nogal wat mensen er een wat zwakke huishouding op na houden.

Ga van Zelfverzorging normale hersenen naar

Ga van Zelfverzorging normale hersenen naar Homepage Nederlands


Ga naar mijn 1e-lijns psychologie praktijk te Leiden